Anket yöntemi (anket tekniği olarak da bilinir), belirli bir gruba, çoğu zaman bir evrenden seçilmiş örneklemdeki kişilere, aynı soruları aynı biçimde sorarak veri toplamaktır. Amaç o grubu betimlemek ya da bir hipotezi sınamaktır. Yöntem, çok sayıda kişinin özelliklerini, davranışlarını, görüşlerini ve tutumlarını öğrenmek için uygundur. Bir sürecin nasıl işlediğini ya da bir deneyimin kişi için ne anlama geldiğini açıklamakta ise zayıf kalır. Bu yazı, tezinde ya da bir araştırmada anketle veri toplayacak öğrenciler ve araştırmacılar için yazıldı. Vereceğiniz kararları, araştırma sürecindeki sırasıyla ele alır: yöntemin araştırma sorunuza uyup uymadığı, evren ve örneklem, uygulama yolu, veri toplama aracı, ön uygulama ve yöntem bölümüne yazılacaklar. Ölçek, güvenirlik ve demografik sorular gibi konularda ayrıntılı rehberlere bağlantı verir.
Kısaca
- Türkçe tezlerde araştırmanın modeli genellikle “tarama modeli” olarak adlandırılır; anket bu modelde kullanılan veri toplama tekniğidir.
- Anket büyük ölçüde nicel bir yöntemdir. Açık uçlu sorular nitel veri verir; bu veri kodlandıktan sonra sayılabilir.
- Sonuçları evrene hata payıyla genellemek yalnızca olasılıklı örneklemde mümkündür. Kolayda örneklem için hata payı hesaplanamaz.
- Online, yüz yüze, telefon ve kâğıt uygulama yollarının en çok açık olduğu hata aynı değildir; birden çok yolu birlikte kullanırsanız bunu yöntem bölümünde belirtin.
- Yöntem bölümüne evreni, örneklemi, katılımcılara nasıl ulaştığınızı, veri toplama aracını, ön uygulamayı, güvenirliği ve onamı yazın.
Anket yöntemi nedir?
Tek cümleyle: anket yöntemi ya da anket tekniği, belirli bir gruptan standart sorularla veri toplamaktır. Her anket araştırmasında üç şeye karar verirsiniz: kime soracağınıza (evren ve örneklem), nasıl soracağınıza (uygulama yolu) ve neyle soracağınıza (veri toplama aracı, yani soru formu ya da ölçek).
Türkçe tezlerde araştırmanın modeli çoğunlukla “tarama modeli” (betimsel ya da ilişkisel tarama) olarak yazılır; anket ise bu modelde kullanılan veri toplama tekniği ve aracıdır. Adlandırmayı danışmanınızın izlediği yöntem kitabına göre seçin. Bir ilçedeki öğretmenlerin uzaktan eğitim deneyimini anlatan bir tez betimsel tarama modelini kullanır. Hemşirelerin aylık gece nöbeti sayısıyla tükenmişlik düzeyi arasındaki ilişkiyi inceleyen bir tez ise ilişkisel tarama modelini kullanır. Yöntem bölümünde de “Veri toplama aracı olarak … soru formu kullanılmıştır.” gibi bir cümle yer alır. Kendi yazdığınız sorularla yayımlanmış bir ölçek arasındaki ayrımı anket ve ölçek farkı yazısı anlatıyor.
Bir anket araştırması altı adımda ilerler ve her adımda bir karar verirsiniz:
| Adım | Vereceğiniz karar | Bu yazıda |
|---|---|---|
| Araştırma sorusu ve model | Ne ölçülecek, hangi model kullanılacak (betimsel ya da ilişkisel tarama)? | “Anket yöntemi ne zaman uygundur, ne zaman değildir?” |
| Evren ve örneklem | Kime, kaç kişiye sorulacak, bu kişiler nasıl seçilecek? | “Evren, örneklem ve genelleme” |
| Uygulama yolu | Online mı, yüz yüze mi, telefonla mı, kâğıtla mı? | “Uygulama yolları ve hata kaynakları” |
| Veri toplama aracı | Hangi sorular ve hangi ölçekler? | “Veri toplama aracı: araştırma sorusundan soru formuna” |
| Ön uygulama | Sorular herkes için aynı anlama geliyor mu? | “Ön uygulama” |
| Raporlama | Yöntem bölümüne neler yazılacak? | “Tezde anket yöntemi: yöntem bölümüne ne yazılır” |
Anket yöntemi ne zaman uygundur, ne zaman değildir?
Amacınız çok sayıda kişinin ne düşündüğünü ya da kendi anlatımına göre ne yaptığını öğrenmek veya grupları karşılaştırmaksa anket doğru yöntemdir. Bir şeyin nasıl ve neden olduğunu soruyorsanız başka bir yöntem daha iyi sonuç verir. Yöntemi araştırmanın amacına göre seçin:
| Araştırmanın amacı | Daha uygun yöntem |
|---|---|
| Çok sayıda kişinin görüşünü ya da davranışını öğrenmek, grupları karşılaştırmak | Anket |
| Bir şeyin nasıl ve neden olduğunu, kişiler için ne anlama geldiğini anlamak | Görüşme ya da odak grup |
| İnsanların ne söylediğini değil, ne yaptığını görmek | Gözlem ya da kayıtlar |
| Bir neden-sonuç ilişkisini sınamak | Deney |
| Listesi olmayan ya da az rastlanan bir grubu incelemek | Anket yine yapılabilir (kartopu ya da amaçlı örnekleme), ama sonuçlar yalnızca ulaştığınız kişileri anlatır; evrene genellenemez |
Örneğin öğrencilerin kütüphaneyi ne sıklıkla kullandığını öğrenmek istiyorsanız kütüphanenin giriş kayıtları, öğrencilerin ankette hatırladıklarından daha doğru bilgi verir. Tezlerde sık görülen bir yol da iki yöntemi birleştirmektir: önce anketle genel tabloyu çıkarır, sonra birkaç katılımcıyla görüşerek nedenleri araştırırsınız (karma yöntem).
Anket yöntemi nicel mi nitel mi?
Anket yöntemi büyük ölçüde nicel bir yöntemdir. Kapalı uçlu sorular sayılabilen yanıtlar ve puanlar verir; bunları frekans, yüzde ve ortalama olarak raporlarsınız. Açık uçlu sorulara verilen yanıtlar ise nitel veridir: onları saymadan önce okuyup temalara göre kodlarsınız. “İş doyumunuzu ne artırırdı?” sorusuna gelen yanıtları “ücret”, “esnek çalışma”, “yönetici desteği” gibi temalara ayırır, sonra her temanın kaç kez geçtiğini sayarsınız. Yalnızca açık uçlu sorulardan oluşan bir anket ise yazılı bir görüşmeye daha yakındır. Hangi bilgi için hangi soru türünü seçeceğinizi açık uçlu ve kapalı uçlu sorular yazısı anlatıyor.
Araştırma deseni: tek seferlik mi, tekrarlı mı?
Anket kullanan tezlerin çoğu kesitseldir: veriler tek bir dönemde, bir kez toplanır. Değişimi izlemek istiyorsanız iki desen daha vardır. Tekrarlı kesitsel desende aynı sorular farklı zamanlarda, her seferinde yeni seçilen kişilere sorulur; böylece eğilimleri görürsünüz. Panel deseninde ise aynı kişiler aynı soruları birkaç kez yanıtlar ve her kişideki değişim izlenir. Hangi deseni kullandığınızı yöntem bölümüne yazın. Anketlerin uygulama yoluna, zamana ve amaca göre sınıflandırılmasını anket türleri yazısında bulabilirsiniz.
Evren, örneklem ve genelleme
Evren, sonuçlarınızı genellemek istediğiniz kişilerin tamamıdır; örneklem ise evrenin içinden seçip veri topladığınız kişilerdir. İkisinin arasında örnekleme çerçevesi durur: örneklemi seçtiğiniz liste, örneğin bir fakültenin kayıtlı öğrenci listesi ya da bir belediyenin personel listesi. Çerçevede adı olmayan biri örneklemde hiç yer alamaz.
Sonuçlarınızdan ne söyleyebileceğinizi, örneklemi nasıl seçtiğiniz belirler:
| Örnekleme | Örnekler | Sonuçlardan ne söyleyebilirsiniz? | Hata payı |
|---|---|---|---|
| Olasılıklı | Basit rastgele, tabakalı, küme, sistematik | Sonuçlar evrene hata payıyla genellenebilir; yanıt vermeyenler yanıt verenlerden farklıysa bu genelleme de zayıflar. | Hesaplanabilir |
| Olasılıklı olmayan | Kolayda, kartopu, amaçlı, kota | Örneklemi ve ona nasıl ulaştığınızı betimleyin; sonuçlar yalnızca ulaştığınız kişileri anlatır. | Hesaplanamaz |
Anket bağlantısını bölümünüzün WhatsApp grubunda ya da sosyal medyada paylaşırsanız kimin yanıt vereceğini siz değil, katılımcılar belirler. Bu bir kolayda örneklemdir; yöntem bölümünde bunu açıkça yazın. Mevsimlik tarım işçilerinin aileleri gibi listesi olmayan bir gruba ise katılımcıların bağlantıyı tanıdıklarına iletmesiyle ulaşabilirsiniz; buna kartopu örnekleme denir. İki durumda da hata payı vermeyin, çünkü böyle bir örneklem için hata payı hesaplanamaz.
Kaç yanıt gerektiği, evrenin büyüklüğüne ve kabul edeceğiniz hata payına bağlıdır. Tez anketinizi online hazırlama rehberindeki örneklem büyüklüğü tablosu, rastgele bir örneklem için %95 güven düzeyinde ±%5 ve ±%10 hata payına göre gereken yanıt sayılarını veriyor. Grupları karşılaştıracaksanız (kadınlar ve erkekler, birimler ya da bölümler) her grupta yeterli yanıt olmasını planlayın. Rehber alt grup başına en az 30 yanıt önerir; bu pratik bir kuraldır, kesin bir sınır değildir.
Uygulama yolları ve hata kaynakları
Anketi dört yoldan uygulayabilirsiniz: yüz yüze, telefonla, postayla ve bilgisayarla, yani bugünkü adıyla online. Bu dört yolu Türkçe kaynaklardan Büyüköztürk'ün “Anket geliştirme” makalesi (2005) de sayar. Amerikan Kamuoyu Araştırmaları Derneğinin (AAPOR) anket araştırması için iyi uygulamalar sayfası her yolun güçlü yanını ve sınırını şöyle anlatır:
| Uygulama yolu | Güçlü yanı | Sınırı | En çok açık olduğu hata |
|---|---|---|---|
| Online (katılımcı kendisi doldurur) | Hızlı ve ucuzdur; hassas konularda katılımcılar daha dürüst yanıt verebilir | Yaşlılara, düşük gelirlilere ve kırsalda yaşayanlara ulaşamayabilir | Kapsam hatası |
| Telefon | Görüşmeci zor soruları açıklar ve yarıda bırakmayı azaltır | Görüşmeci gerektirdiği için pahalıdır | Ölçme hatası (sosyal beğenirlik etkisi) |
| Yüz yüze | İnterneti olmayanlara da ulaşır, uzun ve karmaşık soru formlarına uygundur | En pahalı ve en yavaş yoldur | Ölçme hatası (sosyal beğenirlik etkisi) |
| Kâğıt ya da posta | Adreslerin bilindiği ve soru formunun basit olduğu durumlarda işe yarar | Otomatik yönlendirme yapılamaz; karmaşık soru akışına uygun değildir | Ölçme hatası (katılımcı yönergeleri yanlış izleyebilir) |
Sosyal beğenirlik etkisi, katılımcının kendini olumlu gösteren yanıtı seçmesidir. Birden çok yolu birlikte kullanmak da yaygındır: aynı anketi öğretmenlere online, internet erişimi sınırlı olan velilere kâğıt üzerinde uygulayabilirsiniz. Ancak uygulama yolu, verilen yanıtı değiştirebilir. Pew Research Center'ın ABD'de yaptığı bir deneyde (2015) aynı 60 soruya web üzerinden ve telefonla verilen yanıtlar ortalama 5,5 yüzde puanı farklı çıktı; fark, kişinin kendini olumlu göstermesinin mümkün olduğu sorularda en büyüktü. Birden çok yol kullandıysanız bunu yöntem bölümünde belirtin.
Anket metodolojisi, sonuçları bozabilecek dört hata kaynağı sayar (Groves ve ark., Survey Methodology, 2009):
- Kapsam hatası: örnekleme çerçevesi ya da uygulama yolu bazı kişileri dışarıda bırakır.
- Örnekleme hatası: şansa bağlıdır ve yalnızca olasılıklı örneklemde ölçülebilir.
- Yanıtsızlık hatası: yanıt verenler, vermeyenlerden farklıdır.
- Ölçme hatası: soru ifadesi, soru sırası, uygulama yolu ya da sosyal beğenirlik yanıtı değiştirir.
Uygulama yolları tablosunun son sütunu, her yolun sınırını bu hata kaynaklarından biriyle eşleştiriyor; bu eşleştirme derneğin sayfasında yer almaz, bu yazının yorumudur.
Sorveri.com ile online uygulama
Sorveri.com'da hazırladığınız anketi katılımcı kendisi, online olarak doldurur. Anket bağlantısını mesajla, sosyal medyada ya da web sitenizde paylaşabilir, anketi bir web sayfasına yerleştirebilir ya da e-posta daveti gönderebilirsiniz. Anket telefon ve tablet tarayıcısında da açılır.
E-posta davetiyle gelen bir yanıt, yalnızca yanıt takibini açarsanız alıcının e-posta adresiyle eşleşir; bu ayar varsayılan olarak kapalıdır. Her yanıtla birlikte ülke, cihaz, tarayıcı, yönlendiren site ve yanıt toplama yöntemi gibi teknik bilgiler kaydedilir. Bu yüzden katılımcılara anketin anonim olduğunu vaat etmeyin; yanıtların gizli tutulacağını ve yalnızca toplu olarak raporlanacağını yazın. Sorveri.com ücretsizdir; anket başına 500 yanıt toplayabilirsiniz. Soru formunu araçta adım adım kurmak için online bir anket nasıl hazırlanır rehberine bakın.
Veri toplama aracı: araştırma sorusundan soru formuna
Soru formunu araştırma sorunuzdan yola çıkarak kurun. Büyüköztürk'ün (2005) anket geliştirme için önerdiği dört adım, bir tez için de izlenebilecek bir sıradır:
- Problemi tanımlayın: araştırmanın amacını, hipotezlerini ve değişkenlerini yazın.
- Maddeleri yazın: her değişken için bir soru ya da bir ölçek belirleyin.
- Uzman görüşü alın: soru formunu danışmanınıza ve alanınızda çalışan birkaç öğretim üyesine gönderin. Her maddenin ölçmek istediğiniz değişkene uyup uymadığını ve anlaşılır olup olmadığını değerlendirmelerini isteyin.
- Ön uygulama yapın (ayrıntısı “Ön uygulama” başlığında).
Hipotezinizdeki her değişkenin soru formunda bir karşılığı olmalıdır. Tutumları ölçmek için, varsa yayımlanmış bir Likert tipi ölçek kullanın; ölçeğin Türkçe geçerlik ve güvenirlik çalışmasını kaynak gösterin. Yaş, eğitim, kıdem gibi kişisel özellikler için formun sonuna demografik sorular ekleyin. Her ölçeğin kendi verinizdeki güvenirliğini ise analizde Cronbach alfa katsayısı ile raporlarsınız.
Ön uygulama
Ön uygulama (pilot uygulama), soru formunu örnekleminize benzeyen birkaç kişiyle denemektir. Amaç, her sorunun herkes için aynı anlama gelip gelmediğini görmektir. Katılımcılardan soruları yanıtlarken akıllarından geçeni yüksek sesle söylemelerini isteyebilir, ardından takıldıkları ifadeleri sorabilirsiniz. Farklı anlaşılan soruları yeniden yazın, doldurma süresini ölçün ve bu süreyi bilgilendirme metnine ekleyin. Ön uygulamadan gelen yanıtları asıl verilerinize katmayın.
Onam ve kurum izinleri
Soru formu, katılımcıyı araştırma hakkında bilgilendiren bir metin ve bir onam sorusuyla başlar. Sorveri.com'da metni bir “Bilgi metni” öğesi olarak ekleyin, onam sorusunu hemen ardına koyun ve ilk sayfada yalnızca bu ikisine yer verin. Yeni bir anket “Her ekranda bir soru” türüyle başlar ve bu türde her öğe ayrı bir ekranda görünür. Metinle sorunun aynı sayfada durması için “Tema” sekmesinde “Standart anket (sayfa başına birden çok soru)” seçeneğini seçin. Metne neler yazacağınızı ve onam sorusunu nasıl kuracağınızı bilgilendirilmiş onam formu yazısı anlatıyor.
Konuya, katılımcılara ve kuruma göre etik kurul onayı ya da araştırmayı yaptığınız kurumun izni gerekebilir. Bu kurallar üniversiteden üniversiteye değişebilir. Yanıt toplamaya başlamadan önce danışmanınızla konuşun ve kurumunuzun güncel kurallarını kontrol edin.
Tezde anket yöntemi: yöntem bölümüne ne yazılır
Yöntem bölümü, okuyucunun araştırmanızı tekrarlayabileceği ve sonuçlarınızın kimi anlattığını görebileceği kadar ayrıntılı olmalıdır. Bölümü yazarken şu listeyi kullanın:
- Araştırmanın modeli (örneğin betimsel ya da ilişkisel tarama modeli) ve deseni (örneğin kesitsel).
- Evren, örnekleme çerçevesi, örnekleme yöntemi ve gerekçesi; planlanan ve ulaşılan örneklem büyüklüğü.
- Katılımcılara nasıl ulaşıldığı: kanallar, tarihler, uygulama yolu; e-posta daveti mi, herkese açık bir bağlantı mı kullanıldığı.
- Kaç kişiye ulaşıldığı ve kaçının yanıtladığı (biliniyorsa); veriler açık bağlantıyla toplandıysa ulaşılan kişi sayısının bilinmediği.
- Veri toplama aracı: bölümleri, her ölçeğin kaynağı ve Türkçe uyarlaması, madde sayısı ve yanıt biçimi; kendi yazdığınız sorular ve uzmanların onları nasıl değerlendirdiği.
- Ön uygulama: kimlerle yapıldığı ve neyin değiştiği.
- Her ölçeğin sizin verinizdeki güvenirliği (Cronbach alfa katsayısı).
- Etik: kurumunuzun istediği onay ya da izin (varsa) ve onamın nasıl alındığı.
- Veri temizleme: hangi yanıtların çıkarıldığı (yarım kalan yanıtlar, onam vermeyenler) ve kaç yanıtın kaldığı.
Veri toplandıktan sonra gelen temizleme, frekans ve grup karşılaştırması adımlarını anket analizi nasıl yapılır yazısı anlatıyor.
Özetle
Anket yöntemiyle çok sayıda kişiye aynı soruları aynı biçimde sorarsınız. Yöntem en çok görüşleri, davranışları ve tutumları betimlemek ya da değişkenler arasındaki ilişkileri sınamak için işe yarar. Sağlam bir anket araştırmasında altı karar açıkça verilir: model, evren ve örneklem, uygulama yolu, veri toplama aracı, ön uygulama ve yöntem bölümüne yazılacaklar. Sonuçlarınızı kime genelleyebileceğinizi örnekleme yönteminiz belirler; uygulama yolunuz ise en çok hangi hataya açık olduğunuzu. Soru formunuzu online kurmaya başlamak için tez anketi rehberini okuyun: rehber, örneklem büyüklüğü tablosunu, onam sayfasının kurulumunu ve yanıtları Excel'e aktarma adımlarını tek sayfada topluyor.
Tez anketinizi online hazırlayın
Rehberde %95 güven düzeyi için örneklem büyüklüğü tablosu, bilgilendirme metni ile onam sorusunun kurulumu ve yanıtları Excel'e aktarma adımları var.
Rehberi okuyun