Anket çalışmalarında etik kurul onayı genellikle veri toplamaya başlamadan önce alınır. İncelediğimiz iki sayfa, İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesinin (İZÜ) ve Kayseri Üniversitesinin etik kurul sayfaları, neredeyse aynı sözlerle şunu söylüyor: insan katılımcıların yer aldığı her araştırma, anket ve soru formuyla yapılanlar da dahil, veri toplanmadan önce kurulda incelenir. Başka üniversiteler bu kuralı farklı biçimde yazabilir; bu yüzden kendi kurulunuzun sayfasını okuyun ve danışmanınıza sorun. Bu yazı tez öğrencileri ve akademisyenler için hazırlandı. Kurulların genellikle ne zaman onay istediğini, hangi kurula ve hangi ek izinlere başvurulduğunu, başvuru dosyasına neler girdiğini, kurul sürecinin ne kadar sürdüğünü ve online bir anketi başvuruda nasıl anlatacağınızı gösteriyor. Anketinizi onaydan önce nasıl hazır tutacağınızı ve onaydan sonra nasıl açacağınızı da “Onaydan önce ve sonra Sorveri.com'da yapılacaklar” başlığında bulacaksınız.
Kısaca
- Başvuruyu veri toplamadan önce yapın: incelediğimiz iki üniversite sayfası da etik kurul izninin geriye dönük verilemeyeceğini yazıyor.
- Etik kurul onayı, kurum izni ve ölçek kullanım izni üç ayrı izindir; birini almak ötekilerin yerini tutmaz.
- İncelediğimiz kurullar ayda bir toplanıyor. İZÜ'nün takvimine dayanan bir örnekte dosyanın tamamlanmasından onaya yaklaşık yedi hafta geçiyor.
- Anketi Sorveri.com'da kurula sunduğunuz metinle kurun, ama onay gelene kadar etkinleştirmeyin: etkin olmayan bir anket yanıt toplamaz.
Anket çalışmalarında etik kurul onayı gerekli mi?
İncelediğimiz iki üniversitede yanıt evet: insan katılımcılarla yapılan her araştırma, anket kullananlar da dahil, veri toplanmadan önce etik kurulun onayından geçer. İZÜ'nün etik kurul izniyle ilgili sıkça sorulan sorular sayfası ve Kayseri Üniversitesinin etik kurulları SSS sayfası bunu öğrenci çalışmaları için de söylüyor. İZÜ, onayı almaktan ve çalışmayı yürütmekten öncelikle danışman öğretim elemanının sorumlu olduğunu ekliyor.
Bu iki sayfa ulusal bir kuralı değil, kendi üniversitelerinin uygulamasını anlatır. “Anket yapmak için izin almak gerekiyor mu?” diye soruyorsanız kesin yanıtı kendi kurulunuzun sayfası ve danışmanınız verir.
İki sayfa da onayın geriye dönük verilemeyeceğini yazıyor. Onaydan önce topladığınız veriyi tezinizde ya da makalenizde kullanamama riskini almayın. Sayfaların belirttiği istisna, verisi zaten toplanmış çalışmalarla ilgilidir: 2020 öncesinde toplanmış verileri kullanan ya da yüksek lisans ve doktora tezlerinden üretilen makaleler için geriye dönük onay gerekmediği belirtiliyor. Yeni bir anket planlıyorsanız önce başvurun, sonra veri toplayın.
Hangi kurul, hangi izin?
Başvuracağınız kurul çoğu zaman alanınıza göre değişir ve etik kurul onayı her zaman tek izin değildir. Birçok üniversitede alanlara göre ayrı kurullar vardır. Örneğin Sakarya Üniversitesinin etik kurulu sayfasında sosyal ve beşeri bilimler, sağlık bilimleri, fen ve mühendislik bilimleri ile eğitim araştırmaları ve yayın için dört ayrı kurul yer alıyor. Sağlık alanındaki çalışmaların ayrı kurulları ve ayrı form setleri olabilir; Ankara İl Sağlık Müdürlüğü de anket ve ölçek çalışmaları için kendi başvuru formlarını yayımlıyor. Hangi kurula başvuracağınızı enstitünüze ve danışmanınıza sorun.
“Anket yapmak için nereden izin alınır?” sorusunun yanıtında ise genellikle üç ayrı izin vardır:
| İzin | Kim verir | Neye bakar |
|---|---|---|
| Etik kurul onayı | Üniversitenizin ilgili etik kurulu | Araştırmanın etik yönüne: katılımcıyı nasıl bilgilendirdiğinize, gönüllülüğe, olası risklere, verileri nasıl koruduğunuza |
| Kurum izni | Veri topladığınız kurum: Millî Eğitim Bakanlığına bağlı okullar için Bakanlık (araştırma izni portalı üzerinden), bir hastane, bir şirket | Araştırmanın o kurumda, o kurumun öğrencileri ya da çalışanlarıyla yapılıp yapılamayacağına |
| Ölçek kullanım izni | Yayımlanmış ölçeğin yazarları | Ölçeği ya da Türkçe uyarlamasını çalışmanızda kullanıp kullanamayacağınıza |
Yayımlanmış bir ölçeğin Türkçe uyarlamasını kullanacaksanız yazarlarla yaptığınız izin yazışmasını saklayın; MEB portalının belge listesinde de veri toplama aracı kullanım izni yer alıyor. Hastane çalışanlarına anket uygulayacak bir hemşirelik öğrencisi ise hangi kurula başvuracağını ve hastanenin ayrıca izin isteyip istemediğini işin başında sormalıdır.
Millî Eğitim Bakanlığına bağlı okullarda araştırma izni
MEB'e bağlı okullarda yapılacak araştırmalar için Bakanlığın araştırma uygulama izinleri portalı başvuruda istediği belgeleri listeler. Listede Etik Kurul Onay Belgesi, öğrenciler için tez önerisi ve enstitünün tez konusu kararı, bütün veri toplama araçları, “Ayrıntılı Bilgilendirme ve Gönüllü Katılım Formu”, “Veli Onam Formu” ve “Veri Toplama Aracı Kullanım İzni” yer alıyor.
Liste etik kurul onay belgesini içerdiği için araştırmacılar genellikle önce etik kurul onayını alır, ardından MEB anket izni için portaldan başvurur. Örneğin MEB okullarındaki öğretmenlere anket uygulayacak bir eğitim bilimleri yüksek lisans öğrencisi bu sırayı izler. Güncel koşulları ve süreyi portaldan okuyun, kurumunuzun güncel kurallarını da kontrol edin.
18 yaşından küçük katılımcılar
İZÜ'nün sayfasına göre 18 yaşından küçük katılımcıların araştırmada yer alabilmesi için ailelerinin ya da yasal temsilcilerinin imzalı izni gerekir. MEB portalının listesinde de “Veli Onam Formu” var. Bu iznin online bir ankette nasıl alınacağını başvurudan önce kurulunuza sorun.
Etik kurul onayı nasıl alınır: başvuru dosyası
Etik kurul onayı eksiksiz bir başvuru dosyasıyla alınır ve dosyanın içeriğini kurulunuzun formu belirler. “Anket izni nasıl alınır?” diye soranlar için aşağıdaki liste, İZÜ ve Kayseri Üniversitesinin sayfalarında, MEB portalında ve Ankara İl Sağlık Müdürlüğünün form setinde geçen belgeleri bir araya getiriyor. Anketle veri toplanan bir araştırmanın etik kurul başvurusunda genellikle istenen belgeler şunlardır:
- kurulun başvuru formu, sizin ve danışmanınızın imzasıyla;
- araştırma ya da tez önerisi, öğrenciler için enstitünün tez konusu kararı da (MEB portalı bunu istiyor);
- soru formunun tamamı, her soru ve her seçenekle birlikte;
- kullandığınız ölçekler ve kullanım izinleri;
- bilgilendirilmiş onam formu;
- 18 yaşından küçük katılımcılar için veli onam formu.
Sağlık alanındaki başvurularda araştırmacının özgeçmişi gibi ek belgeler de istenebilir; Ankara İl Sağlık Müdürlüğünün form setinde özgeçmiş de yer alıyor.
Ölçme aracınızı doğru adlandırın. İZÜ ve Kayseri Üniversitesinin sayfalarına göre kendi yazdığınız sorular “ölçek” değil, türüne göre “anket” ya da “form” diye adlandırılır. “Ölçek” adı, bilimsel olarak ölçek niteliği kazanmış araçlar için, tam kaynağı gösterilerek kullanılır. İkisini neyin ayırdığını anket ve ölçek farkı yazısında bulabilirsiniz.
Eksik bir dosya geri çevrilebilir. Kayseri Üniversitesi, 10 Aralık 2024 tarihli duyurusunda anketi, ölçeği ya da onam formu eksik başvuruların geçersiz sayılacağını belirtiyor.
Soru formunu önce bir belge olarak yazın. Kurul metni inceler ve Sorveri.com boş bir soru formunu Word ya da PDF belgesi olarak dışa aktarmaz. Soruları ve seçenekleri bir belgede son hâline getirin, dosyaya bu belgeyi koyun, anketi de sonra aynı metinden kurun. Bir soru formunun bölümlerini örnekleriyle tez anketi rehberinde görebilirsiniz.
Online anketi başvuruda nasıl anlatırsınız?
Başvuru formunun veri toplama bölümünde dört şeyi açıkça yazın: katılımcının ankete nasıl ulaştığını, onamın nasıl alındığını, bireysel yanıtları kimin görebildiğini ve verileri ne kadar süre saklayacağınızı. Bunlara platformun her yanıtla neyi kaydettiğini de ekleyin.
- Erişim. Katılımcılar anket bağlantısını e-postayla, bir mesajla (örneğin bölümün WhatsApp grubunda) ya da bir web sayfasında alır.
- Onam. İlk sayfada bilgilendirme metni ve zorunlu bir onam sorusu yer alır. “Hayır” seçeneğini işaretleyen katılımcıya başka soru gösterilmez ve onun kaydında yanıt olarak yalnızca bu seçim bulunur. Metinle sorunun aynı sayfada görünmesi için “Tema” sekmesinde anket türü olarak “Standart anket (sayfa başına birden çok soru)” seçeneğini işaretleyin. Yeni bir anket “Her ekranda bir soru” türüyle açılır ve bu türde her öğe ayrı bir ekranda görünür. Onam metnini ve sayfanın kurulumunu bilgilendirilmiş onam formu yazısında adım adım bulabilirsiniz.
- Kayıtlar. Sorveri.com her yanıtla birlikte yanıtın gönderildiği tarih ve saati, doldurma süresini, cihaz türünü, tarayıcıyı, ülkeyi, yönlendiren siteyi ve yanıt toplama yöntemini kaydeder; IP adresini yanıtla birlikte saklamaz. Sorveri.com'un katılımcılarla ilgili hangi verileri işlediği KVKK aydınlatma metninde yazıyor. Başvuru formu verilerin nerede saklandığını soruyorsa tahmin yürütmeyin; aydınlatma metnine bakın ve yalnızca orada yazanı aktarın.
- Kimlik. Genel bağlantıyı paylaşıyor ve ad ya da e-posta sormuyorsanız yanıtlar bir ad ya da e-posta adresiyle eşleşmez. E-posta davetlerinde yanıt takibini açarsanız her yanıt, davetin gönderildiği adresle eşleşir; bu ayar varsayılan olarak kapalıdır. Başvuruda anketin anonim olduğunu vaat etmeyin. Bunun yerine yanıtların “gizli tutulacağını” ve “yalnızca toplu olarak raporlanacağını” yazın.
- Yanıt sayısı. Ücretsiz planda anket başına 500 yanıt alınır ve onam vermeyenlerin kayıtları da bu sayıya girer. Örneklem planınızı buna göre yapın.
Aşağıdaki metni başvuru formunuzun veri toplama bölümüne uyarlayabilirsiniz. Büyük harfle yazılmış yerleri kendi bilgilerinizle doldurun, eğik çizgiyle ayrılmış seçeneklerden size uyanı bırakın, köşeli parantezdeki kısmı gerekmiyorsa silin:
Veriler, Sorveri.com'da hazırlanan online bir soru formuyla toplanacaktır. Bilgilendirme metni ile onam sorusunun ilk sayfada birlikte görünmesi için anket türü olarak “Standart anket” seçilmiştir.
Katılımcılar anket bağlantısını e-postayla / mesajla / WEB SAYFASININ ADI üzerinden alacaktır.
İlk sayfada bilgilendirilmiş onam metni ve yanıtlanması zorunlu tek bir soru yer almaktadır. “Hayır” seçeneğini işaretleyen katılımcıya başka soru gösterilmeyecek, bu katılımcının kaydında yanıt olarak yalnızca bu seçim yer alacaktır. Bu kayıtlar analizden çıkarılacak, katılmayı kabul etmeyen kişi sayısı raporlanacaktır.
Soru formunda ad ya da e-posta adresi sorulmamaktadır. Platform her yanıtla birlikte yanıtın gönderildiği tarih ve saati, doldurma süresini, cihaz türünü, tarayıcıyı, ülkeyi, yönlendiren web sitesini ve yanıt toplama yöntemini kaydetmekte, IP adresini yanıtlarla birlikte saklamamaktadır.
Bireysel yanıtları yalnızca ARAŞTIRMACININ ADI [ve DANIŞMANIN ADI] görebilecektir. Sonuçlar yalnızca toplu olarak raporlanacak, 10'dan az katılımcısı olan hiçbir grubun sonuçları ayrı olarak raporlanmayacaktır.
Veriler analiz için Excel ya da CSV dosyası olarak dışa aktarılacak ve TARİH tarihine kadar saklanacaktır.
Davetleri yanıt takibi açık e-postalarla gönderecekseniz “Soru formunda ad ya da e-posta adresi sorulmamaktadır.” cümlesinin yerine “Her yanıt, davetin gönderildiği e-posta adresiyle eşleştirilmektedir.” yazın. Ad ya da e-posta soruyorsanız da o cümleyi silin ve neyi neden sorduğunuzu ekleyin.
Etik kurul ne zaman toplanır?
İncelediğimiz iki üniversitenin kurulu ayda bir toplanıyor; kendi kurulunuzun takvimini duyurularından okuyun. İZÜ'nün sayfasına göre kurul her ayın son haftasında toplanıyor ve o ayın 15'ine kadar ulaşan başvuruları ele alıyor. 15'inden sonra gelen başvurular bir sonraki ayın gündemine kalıyor. Aynı sayfa, belgelerin bağlı olduğunuz birime son tarihten en az iki gün önce ulaşmasını öneriyor. Onay belgelerinin hazırlanmasının, düzeltmeler için verilen süreyle birlikte 15 iş gününü bulabileceğini de yazıyor. Başka üniversiteler başka son tarihler belirleyebilir.
Aşağıdaki tablo İZÜ'nün takvimine göre bir örnektir; tarihleri biz belirledik.
| Adım | Örnek tarih | Not |
|---|---|---|
| Dosya tamamlanıp birime gönderildi | 10 Mart | 15 Mart son tarihinden önce |
| Kurul toplantısı | Mart ayının son haftası | Kurul düzeltme istiyor |
| Düzeltilmiş dosya | 15 Nisan'a kadar | Bu tarih kaçarsa dosya mayıs toplantısına kalır |
| Kurul toplantısı | Nisan ayının son haftası | Düzeltmeler kabul ediliyor |
| Onay | Nisan sonu | Onay belgesinin hazırlanması için ek süre ayırın |
Bu örnekte dosyanın tamamlanmasından onaya yaklaşık yedi hafta geçiyor; bir son tarihi kaçırmak bir ay kaybettirir. Kurum izni gerekiyorsa (örneğin MEB izni) onun süresini ayrıca ekleyin; süreyi ilgili kuruma sorun.
Onaydan önce ve sonra Sorveri.com'da yapılacaklar
Anketi onaydan önce kurun, onaydan sonra açın. İkisinin arasında kurulun okuduğu metinle katılımcının ankette gördüğü metin aynı kalmalıdır.
Onaydan önce. Anketi Sorveri.com'da, kurula sunduğunuz metnin aynısıyla kurun ve etkinleştirmeyin. Etkin olmayan bir anket yanıt toplamaz; onay gelene kadar taslak olarak bekleyebilir. Online bir anketi ilk kez hazırlıyorsanız adımları online anket nasıl hazırlanır rehberinde sırasıyla bulabilirsiniz.
Ardından akışı “Önizleme” bağlantısıyla deneyin; önizlemede hiçbir yanıt kaydedilmez. Onam sorusunda “Hayır” seçeneğini işaretleyince anketin teşekkür sayfasına geçtiğini, “Evet” ile de araştırma sorularına ulaştığınızı kontrol edin.
Onaydan sonra. Anketi “Ayarlar” sekmesinden etkinleştirin ve bağlantıyı paylaşın; örneğin bölümünüzün e-posta listesinde ya da öğretmenlerin WhatsApp grubunda. “Bireysel yanıtlar” sekmesinde her yanıtın gönderildiği tarih görünür. Onay belgesinin tarihini ilk yanıtın tarihiyle birlikte kendi kayıtlarınızda saklayın; böylece veri toplamaya onaydan sonra başladığınızı gösterebilirsiniz.
Onaydan sonra bir soruyu değiştirmeniz gerekirse yeni sürümle yanıt toplamadan önce kurulunuza neyi bildirmeniz gerektiğini sorun.
Veri toplama bitince yanıtları “Bireysel yanıtlar” sekmesindeki “Excel'e aktar” ya da “Tüm sonuçları CSV olarak dışa aktar” düğmesiyle dışa aktarın. Analizden önce onam vermeyenlerin kayıtlarını çıkarın ve sayılarını not edin. Sorveri.com'dan SPSS programına doğrudan aktarım yoktur; Excel ya da CSV dosyasını istatistik programınızda açarsınız. Adımları Excel'den SPSS'e veri aktarma yazısı anlatıyor.
Sık yapılan hatalar ve çözümleri
Bu hataların çoğu, dosya kurula gitmeden önce düzeltilebilir:
| Hata | Çözüm |
|---|---|
| Onaydan önce gerçek katılımcılarla “pilot” yanıt toplamak | Ön uygulamayı başvuruya dahil edin ya da yalnızca soruların anlaşılırlığını deneyen meslektaşlarınızla yapın; hangisinin uygun olduğunu kurulunuza sorun |
| Kendi yazdığınız soruları “ölçek” diye adlandırmak | Onlara “anket” ya da “form” deyin; “ölçek” adını ölçek niteliği kazanmış, kaynağı verilen araçlara bırakın |
| Başvuruda anonimlik vaat edip yanıt takibi açık e-posta davetleri göndermek | Yanıtların neyle eşleştiğini olduğu gibi yazın; “gizli tutulur” ve “yalnızca toplu olarak raporlanır” deyin |
| Kurula sunulan metinle ankette yayımlanan metnin farklı olması | Anketi onaylanan belgeden kurun; değişiklik gerekirse önce kurula sorun |
| MEB portalına etik kurul onay belgesi olmadan başvurmak | Başvurmadan önce portalın belge listesini okuyun |
Özetle
Anket için etik kurul izni, incelediğimiz üniversitelerde veri toplamadan önce alınıyor ve geriye dönük verilmiyor. Hangi kurula başvuracağınızı, kurum izni ya da ölçek kullanım izni gerekip gerekmediğini işin başında danışmanınıza ve enstitünüze sorun. Dosyayı eksiksiz hazırlayın, soru formunu önce bir belge olarak yazın ve kurul takviminde bir son tarihi kaçırmanın bir aya mal olabileceğini hesaba katın. Başvuruda online anketi olduğu gibi anlatın: onam nasıl alınıyor, platform neyi kaydediyor, bireysel yanıtları kim görüyor. Anketi onaydan önce kurun, ama etkinleştirmeyi onay belgesi elinize geçtikten sonraya bırakın. Kurallar kurumdan kuruma değiştiği için her başvurudan önce kurumunuzun güncel kurallarını kontrol edin. Soru formunun bölümlerini ve gereken yanıt sayısını planlamak için tez anketi rehberini okuyun.
Tez anketini adım adım hazırlayın
Sayfada bir tez soru formunun beş bölümü ve örneklem büyüklüğü tablosu var; anketinizi kuruldan onay gelene kadar etkinleştirmeyin.
Rehberi okuyun