Likert ölçeği nedir? 5'li Likert örneği ve puanlama

Likert ölçeği, aynı tutumu ya da algıyı ölçen birkaç ifadeden oluşan bir ölçme aracıdır. Her ifade aynı “Kesinlikle katılmıyorum”–“Kesinlikle katılıyorum” ölçeğiyle yanıtlanır ve yanıtlar toplanarak tek bir puana dönüşür. Tekniği Rensis Likert 1932'de geliştirdi (Turan, Şimşek ve Aslan, 2015). Gündelik dilde tek bir ifade ve onun beş seçenekli yanıtı da “Likert” diye anılır; araştırmacılar buna Likert tipi madde der. Bu ayrım, verinizi nasıl analiz edeceğinizi belirler. Bu yazıyı tez yazan öğrenciler, çalışan tutumlarını ölçen İK uzmanları ve pazar araştırmacıları için hazırladık. 5'li Likert ölçeğinin Türkçe etiketlerini, kopyalayabileceğiniz altı ifadelik bir örneği, Sorveri.com'da matrisle kurulumu ve ters maddelerle puanlamayı adım adım anlatıyoruz. Ölçeğin bir araştırmanın hangi aşamasında yer aldığını görmek için anket yöntemi yazısına bakın.

Kısaca

• Likert tipi ölçek, aynı yapıyı ölçen birkaç ifadeden oluşur ve kişi başına tek bir toplam ya da ortalama puan verir. Tek bir ifade ise Likert tipi maddedir ve yanıtlarının dağılımıyla raporlanır.
• 5'li Likert ölçeğinin standart etiketleri “Kesinlikle katılmıyorum” ile “Kesinlikle katılıyorum” arasında uzanır ve genellikle 1'den 5'e numaralandırılır. Orta etiketi bir kez seçin ve her ifadede aynı tutun.
• Sorveri.com'da bir ifade listesini tek bir “Matris: satır başına tek seçim” sorusuyla kurun. “Likert ölçeği” soru türü ise numaralı noktalardan oluşan tek bir puanlamadır.
• Puan hesaplamadan önce Excel dosyasındaki etiketleri sayıya, ters maddeleri de 6 − puan formülüyle ters kodlayın.

Likert ölçeği nedir, ne değildir?

Likert ölçeği, aynı yapıyı ölçen ve aynı katılma ölçeğiyle yanıtlanan ifadelerin puanlarını toplayarak tek bir puan elde eden ölçme aracıdır. Yöntem kitaplarında buna Likert tipi ölçek denir. Karışıklık, aynı adın üç ayrı şeye verilmesinden doğar:

Bir örnekle: “Yöneticim bana düzenli olarak geri bildirim verir.” ifadesi tek başına bir Likert tipi maddedir ve “Katılımcıların %X'i katılıyor ya da kesinlikle katılıyor” gibi bir cümleyle raporlanır. Aynı ölçekle yanıtlanan ve iş doyumunu birlikte ölçen on ifade ise bir Likert tipi ölçektir; her katılımcı için tek bir iş doyumu puanı verir.

Tez yazan bir öğrenci Likert tipi ölçekle çoğu zaman DergiPark'ta bir ölçeğin Türkçe uyarlama çalışmasını ararken karşılaşır. Böyle bir çalışmada maddeler, etiketler, ters maddeler ve alt boyutlar yazılıdır; ölçeği kullanırken bunları anketinize olduğu gibi aktarırsınız.

Turan, Şimşek ve Aslan'ın eğitim araştırmalarında Likert ölçeği ve Likert tipi soruların kullanımı üzerine makalesi (2015), eğitim araştırmalarında bu iki kavramın birbiriyle karıştırıldığını ve bunun verilerin yanlış analiz edilip yorumlanmasına yol açtığını belirtir. Tek bir ifadeyi ölçek gibi ortalamayla özetlemek de, on ifadelik bir ölçeği birbirinden kopuk on soru gibi tek tek yorumlamak da bu karışıklıktan doğar.

Bazı rehberler “Likert” adını başka sorulara da verir. “NPS (0–10)” ve “Yıldız puanlama” birer derecelendirme sorusudur, Likert tipi ölçek değildir.

Bir ifade listesinin ne zaman gerçekten ölçek sayılacağını anket ve ölçek farkı yazısı anlatıyor.

5'li Likert ölçeği örneği: etiketler ve ifadeler

5'li Likert ölçeğinde her ifade, katılma derecesini gösteren beş etiketle yanıtlanır ve etiketler genellikle 1'den 5'e numaralandırılır. Aşağıda etiketleri, sıklık, önem ve memnuniyet için etiket takımlarını ve kopyalayabileceğiniz bir örnek ölçeği bulacaksınız.

Beş katılma etiketi

1'den 5'e numaralandırma yaygın bir uygulamadır. 0–4 kullanan çalışmalar da vardır; yayımlanmış bir ölçek kullanıyorsanız ölçeğin kendi puanlama yönergesi geçerlidir.

Orta etiket için iki yaygın seçenek vardır ve ikisi aynı şeyi söylemez. “Kararsızım”, kişinin henüz bir görüş oluşturmadığını anlatır. “Ne katılıyorum ne katılmıyorum” ise kişinin bir görüşü olduğunu ve tam ortada durduğunu anlatır. Birini seçin ve bütün ifadelerde aynısını kullanın. Yayımlanmış bir ölçekte orta etiketi değiştirmeyin.

Sıklık, önem ve memnuniyet etiketleri

Aynı beş basamaklı yapıyı sıklık, önem ya da memnuniyet sorarken de kullanabilirsiniz. Bir ifade listesinde tek bir etiket takımı kullanın; sıklığı ve memnuniyeti aynı matriste karıştırmayın.

Örnek: evden çalışırken verimlilik algısı

Aşağıdaki altı ifade tek bir yapıyı ölçer: kişinin evden çalıştığı günlerdeki verimlilik algısını. Hibrit çalışan bir bankanın genel müdürlük ekibine ya da bir yazılım şirketinin çalışanlarına gönderilebilir. Bu bir örnektir; geçerlik ve güvenirlik çalışması yapılmış bir ölçek değildir. Tezinizde ölçek olarak kullanmayın, kurulumu ve puanlamayı denemek için kullanın.

Soru başlığı: “Evden çalışmayla ilgili aşağıdaki ifadelere ne ölçüde katıldığınızı belirtin.”

1. Evden çalışırken işime rahatça odaklanırım.
2. Evden çalıştığım günlerde işlerimi zamanında bitiririm.
3. Evden çalışırken dikkatim kolayca dağılır. (ters madde)
4. Evden çalışırken iş günümü iyi planlarım.
5. Evden çalışırken işlerim ofistekinden daha uzun sürer. (ters madde)
6. Evden çalışırken yaptığım işin kalitesinden memnunum.

Bu örnekte 3. ve 5. ifadeler ters yönlüdür: onlara katılmak, düşük verimlilik algısı demektir. “Ters madde” notu sizin içindir, ankete yazmayın.

Dört noktalı (orta seçeneği olmayan) ve yedi noktalı sürümler de kullanılır. Kaç noktalı ölçek seçmeniz gerektiğine dair araştırmalar, analize uygun anket tasarımı yazısının “Kaç nokta?” başlığında özetleniyor.

Likert tipi ölçek için ifadeler nasıl yazılır?

İyi bir ifade tek bir düşünceyi kısa bir cümleyle ve katılımcının kendi ağzından söyler. Genel kurallar için anket sorusu nasıl yazılır yazısına bakın; Likert tipi ifadelerde şu dört kural öne çıkar.

• Her ifadede tek düşünce. “Uzaktan çalışmak hem verimli hem keyifli” iki şey sorar. Uzaktan çalışmayı verimli ama keyifsiz bulan kişi hangi etiketi seçecek? İfadeyi ikiye bölün.
• Soru değil, ifade yazın. “Evden çalışırken odaklanabiliyor musunuz?” bir katılma ölçeğiyle yanıtlanmaz; “Evden çalışırken işime rahatça odaklanırım.” yanıtlanır. Kişisel bir algıyı ölçüyorsanız birinci tekil şahısla yazın.
• Ters maddeleri az ve dikkatle kullanın. Ters ifadeler, içeriğe bakmadan her şeye katılan katılımcıyı fark etmenize yardım eder. Bedelleri de vardır: daha kolay yanlış okunurlar ve ölçeğin iç tutarlılığını düşürebilirler. Kullanacaksanız sayılarını az tutun ve olumsuzluk eki yerine karşıt anlamlı bir cümle kurun: “Evden çalışırken odaklanamam” değil, “Evden çalışırken dikkatim kolayca dağılır.” Puanlamadan önce bu maddelerin puanlarını ters çevirin (ters kodlama). Yayımlanmış bir ölçekte hangi maddelerin ters olduğunu ölçeğin kendi yönergesi belirler.
• Katılıyorum–katılmıyorum biçiminin sınırını bilin. Katılıyorum–katılmıyorum ifadeleri, bazı katılımcıları içerik ne olursa olsun katılmaya yöneltir; buna onaylama yanlılığı denir. Tek bir olguyu ya da davranışı soruyorsanız kendi seçenekleri olan doğrudan bir soru daha iyi veri verir (Saris ve ark., 2010): “Haftada kaç gün evden çalışıyorsunuz?” gibi. Bu konudaki kanıtlar, analize uygun anket tasarımı yazısının “Katılıyorum–katılmıyorum ifadeleri” başlığında.

Yayımlanmış bir ölçek kullanıyorsanız ifadeleri yeniden yazmayın; maddeleri ve etiketleri olduğu gibi aktarın.

Likert tipi ölçek hazırlama: Sorveri.com'da matrisle kurulum

Sorveri.com'da Likert tipi bir ölçek, ifadelerin satırlara, etiketlerin sütunlara yazıldığı tek bir “Matris: satır başına tek seçim” sorusudur. Bir anketin baştan sona nasıl hazırlandığını Sorveri.com'da anket nasıl hazırlanır rehberi anlatıyor; Likert ölçeği hazırlamanın kendine özgü adımları şunlardır.

1. Ankete bir “Matris: satır başına tek seçim” sorusu ekleyin ve yönergeyi soru başlığı olarak yazın: “Evden çalışmayla ilgili aşağıdaki ifadelere ne ölçüde katıldığınızı belirtin.”
2. Yeni matris üç boş satır ve üç boş sütunla gelir. Altı ifade için “Satır ekle” düğmesine üç kez, beş etiket için “Sütun ekle” düğmesine iki kez tıklayın.
3. Her satıra bir ifade, her sütun başlığına bir etiket yazın. Etiketleri soldan sağa, 1 puandan 5 puana doğru sıralayın.
4. Sorunun “Soru ayarları” penceresindeki “Sıra” alanında varsayılan olarak “Girildiği sırayla” seçilidir. İfadelerin sırasının yanıtları etkilemesinden çekiniyorsanız “Satırları rastgele sırala” seçeneğini seçin. “Sütunları rastgele sırala” ve “İkisini de rastgele sırala” seçeneklerinden uzak durun, çünkü bunlar ölçeğin kendisini karıştırır. Yayımlanmış ölçeğin yönergesi madde sırasını sabitliyorsa “Girildiği sırayla” kalsın.
5. Aynı penceredeki “Yanıt zorunlu” kutusunu işaretlerseniz her satır zorunlu olur. Onam metniniz katılımcıların soruları atlayabileceğini söylüyorsa kutuyu boş bırakın ve eksik yanıtlar için bir kural belirleyin.
6. Anketi göndermeden önce önizlemede bir katılımcı gibi doldurun. Ardından birkaç kişiyle kısa bir ön uygulama yapın ve ifadeleri nasıl anladıklarını sorun: yanlış okunan bir ters maddeyi en kolay bu aşamada yakalarsınız.

Neden “Likert ölçeği” soru türü değil? Bu tür, numaralı noktalardan oluşan tek bir puanlamadır. Nokta sayısını “Soru ayarları” penceresindeki “Ölçek seçenekleri” alanında 2 ile 10 arasında seçersiniz (varsayılan 5). Sözcükler yalnızca ilk ve son noktanın altında durur, aradaki noktalar birer sayıdır. Altı ifade için altı ayrı soru kurmanız gerekir ve 2., 3. ve 4. noktaların etiketleri kaybolur. Bu türü tek bir derecelendirme için ya da yayımlanmış ölçek yalnızca uçları adlandırıyorsa kullanın. Avantajı, Excel dosyasında seçilen sayının doğrudan görünmesidir.

Telefonda matris tablo olarak kalır ve ifadelerin yazıldığı ilk sütun, varsayılan olarak genişliğin %30'unu alır (“İlk sütun genişliği”). Uzun bir ölçeği iki matrise bölerseniz katılımcı küçük ekranda daha az kaydırır; göndermeden önce matrisinize telefonda bakın.

Hazır bir düzen görmek isterseniz çalışan memnuniyet anketi şablonu dört matriste, beş dereceli ölçekle yanıtlanan ifadeleri bir arada gösteriyor. Şablondaki “İşim çok stresli” ve “İşim üzerinde gereğinden fazla denetim var” satırları ters yönlü okunur.

Likert tipi ölçek nasıl puanlanır?

Likert tipi bir ölçek, her etiket bir sayıya çevrildikten ve ters maddeler yeniden kodlandıktan sonra ifadelerin puanları toplanarak ya da ortalaması alınarak puanlanır. Sorveri.com'un sonuç ekranı her ifadenin dağılımını (her sütun için sayı ve satır yüzdesi) “Satıra göre analiz” grafiğiyle birlikte gösterir. Kişi başına toplam puanı ise hesaplamaz: 5'li Likert ölçeği puanlamasını dışa aktardığınız dosyada siz yaparsınız.

Etiketleri sayıya çevirin, ters maddeleri ters kodlayın

“Bireysel yanıtlar” sekmesindeki “Excel'e aktar” düğmesiyle dosyayı isteyin; dosya size e-postayla gelir. Dosyada her yanıt bir satırdır ve matrisin her ifadesi “soru başlığı / ifade” başlıklı ayrı bir sütundur. Hücrelerde sayı değil, seçilen sütunun etiketi yazar: “Katılıyorum” gibi. Bu yüzden hesaplamadan önce etiketleri sayıya çevirin: “Kesinlikle katılmıyorum” 1, “Katılmıyorum” 2 ve böyle devam ederek “Kesinlikle katılıyorum” 5.

Excel'in Bul ve Değiştir penceresinde (Ctrl+H) bir tuzak var. “Katılıyorum” aradığınızda program “Kesinlikle katılıyorum” ve “Ne katılıyorum ne katılmıyorum” hücrelerini de bulur. Seçeneklerden “Tüm hücre içeriğini eşleştir” kutusunu işaretleyin ya da etiket–sayı listesine bakan DÜŞEYARA gibi bir formül kullanın.

Sonra ters maddeleri ters kodlayın. 5 noktalı bir ölçekte yeni puanı, 6'dan eski puanı çıkararak bulursunuz (6 − eski puan); 7 noktalı bir ölçekte formül 8 − eski puandır. Böylece 2 puan 4'e, 1 puan 5'e döner.

Bir katılımcının yanıtlamadığı ifadenin hücresi boş kalır. Analizden önce bir kural belirleyin ve yöntem bölümünüzde yazın. Örneğin en çok bir ifade boşsa yanıtlanan ifadelerin ortalamasını alın, daha fazlası boşsa o kişinin ölçek puanını hesaplamayın. Bu pratik bir kuraldır, standart değildir.

Örnek hesap: toplam ve ortalama

Bir katılımcının “Örnek: evden çalışırken verimlilik algısı” başlığındaki altı ifadeye verdiği yanıtlar aşağıda (örnek veri). 3. ve 5. ifadeler ters olduğu için oradaki 2 puan 4'e, 1 puan 5'e çevrilir.

Toplam puan 4 + 5 + 4 + 4 + 5 + 5 = 27, ortalama 27 / 6 = 4,5'tir. Ölçekleriniz farklı sayıda maddeden oluşuyorsa ortalamayı raporlayın: ortalama, etiketlerin 1–5 aralığında kalır ve hangi etikete yakın düştüğü hemen okunur.

Tek bir ifadeyi ise dağılımıyla raporlayın: her etiketi seçenlerin payı ya da “Katılıyorum” ile “Kesinlikle katılıyorum” yanıtlarının toplam payı. Toplanmış bir ölçek puanı genellikle sürekli bir değişken gibi ele alınır ve ortalamalarla analiz edilir. “Likert ölçeği analizi nasıl yapılır?” sorusunun ilk yanıtı bu ayrımdır. Likert verisinin sıralı mı, aralıklı mı sayılacağı ise tartışmalıdır; Turan ve ark. (2015), bu verilerde parametrik testlerin mi parametrik olmayan testlerin mi kullanılacağı konusunda bir uzlaşma olmadığını belirtir.

5'li Likert ölçeğinde ortalamayı yorumlama

Türkiye'deki tezlerde 5'li bir ölçeğin ortalaması çoğu zaman 0,80 genişliğinde aralıklarla okunur: (5 − 1) / 5 = 0,80.

Bu bir gelenektir, kural değil. Etiketler arasındaki uzaklıkların eşit olduğunu varsayar. Kullanacaksanız danışmanınızın izlediği kaynağı gösterin. Örnekteki 4,5 bu aralıklara göre “Kesinlikle katılıyorum” düzeyine düşer.

Bir toplam puanı yorumlamadan önce ölçeğin güvenirliğini kontrol edin; ölçeğin birden çok alt boyutu varsa her alt boyut için ayrı ayrı. Bunun için en sık Cronbach alfa katsayısı kullanılır.

Sık yapılan hatalar ve çözümleri

Bu hataların bir kısmı ölçeği kurarken, bir kısmı puanlarken yapılır; hepsinin çözümü basittir.

Sık sorulan sorular

5'li Likert ne demek?

5'li Likert, bir ifadeye katılma derecesini beş etiketle ölçen yanıt ölçeğidir. Uçlarda “Kesinlikle katılmıyorum” (1) ve “Kesinlikle katılıyorum” (5), ortada “Ne katılıyorum ne katılmıyorum” ya da “Kararsızım” durur. Etiketlerin tamamı “Beş katılma etiketi” başlığındaki tabloda.

Dörtlü Likert tipi ölçek nedir?

Dörtlü Likert tipi ölçek, orta seçeneği olmayan dört etiketli sürümdür: “Kesinlikle katılmıyorum”, “Katılmıyorum”, “Katılıyorum” ve “Kesinlikle katılıyorum”. Katılımcıyı bir tarafı seçmeye zorlar. Bu sürümü yalnızca orta yanıtın gerçek bir tercihi gizleyeceği durumlarda kullanın ve bu kararı yöntem bölümünde gerekçesiyle yazın.

Özetle

Likert tipi ölçek, aynı yapıyı ölçen ifadelerin puanlarını toplayarak tek bir puan verir; tek bir ifade ise Likert tipi maddedir ve dağılımıyla raporlanır. Sorveri.com'da ifadeleri tek bir “Matris: satır başına tek seçim” sorusunda kurun: her satıra bir ifade, her sütuna bir etiket yazın ve yalnızca satırları rastgele sıralayın. Dışa aktardığınız Excel dosyasında etiketleri sayıya çevirin, ters maddeleri 6 − puan ile ters kodlayın, sonra toplamı ya da ortalamayı hesaplayın ve ölçeğin güvenirliğini raporlayın. Ölçek bir tezin parçasıysa onam metninden yanıtları Excel'e aktarmaya kadar bütün adımlar için tez anketinizi online hazırlama rehberine bakın. Hazır bir düzen görmek için çalışan memnuniyeti anketi şablonunu açın: dört matrisindeki ters yönlü iki ifadede, bu yazıdaki ters kodlamanın gerçek bir şablonda nereye denk geldiğini görürsünüz.

Bunları da okuyun

• Anket için etik kurul izni: ne zaman gerekir, nasıl alınır
• Anket ve ölçek farkı: tezinizde hangisi gerekir?
• Anket verileri Excel'e nasıl girilir? Kâğıt formlar ve online yanıtlar