Anket ve ölçek farkı, tez yazan öğrencilerin yöntem bölümünde en sık takıldığı konulardan biridir. Anket, her biri ayrı yanıtlanan ve ayrı analiz edilen sorulardan oluşan bir listedir; katılımcıların özelliklerini, davranışlarını, tercihlerini ya da görüşlerini betimlemek için kullanılır (Büyüköztürk, 2005). Ölçek ise doğrudan gözlenemeyen tek bir yapıyı, örneğin iş doyumunu ya da kaygıyı, birlikte ölçen maddelerden oluşur. Maddelerin puanları her katılımcı için tek bir puanda birleşir; ölçek de güvenirliğini ve geçerliğini gösteren çalışmalarla yayımlanır (Boateng ve ark., 2018). Yani anket ile ölçek arasındaki fark, sonunda elinize geçen şeydedir: soru başına bir yanıt mı, kişi başına bir puan mı? Tezlerin çoğu ikisini birlikte kullanır: içinde bir ya da birkaç ölçek bulunan bir soru formu. Bu yazı farkı bir tabloda gösteriyor ve yayımlanmış bir ölçeği soru formunuza nasıl aktaracağınızı anlatıyor.
Kısaca
- Anket soruları tek tek analiz edilir. Bir ölçeğin maddeleri ise birlikte puanlanır ve her katılımcıya tek bir yapının puanını verir.
- Kendi yazdığınız Likert tipi ifadeler, tek bir yapıyı ölçtükleri gösterilmeden ölçek sayılmaz.
- Yayımlanmış bir ölçeği Türkçe uyarlamasındaki biçimiyle kullanın: maddelerini, yanıt seçeneklerini ve puanlama kuralını değiştirmeyin.
- Sorveri.com'da ölçeği kendi sayfasına tek bir matris olarak koyun; toplam puanı ve Cronbach alfa katsayısını, dışa aktardığınız Excel dosyasından hesaplayın.
Anket ve ölçek farkı: karşılaştırma tablosu
Temel fark şudur: anket her soru için ayrı bir yanıt, ölçek ise her katılımcı için tek bir puan verir. Aşağıdaki tablo farkı altı noktada özetliyor. Son satırdaki iki örnek, aynı konuyu inceleyen iki farklı aracı gösteriyor.
| Ölçüt | Anket | Ölçek |
|---|---|---|
| Amaç | Olguları, davranışları, tercihleri ve görüşleri betimlemek | Doğrudan gözlenemeyen tek bir yapıyı (tutum, kaygı, doyum) ölçmek |
| Formdaki bir satır | Kendi başına anlamı olan bir soru | Tek başına yorumlanmayan bir ölçek maddesi |
| Kişi başına ne elde edilir | Her soru için bir yanıt | Maddelerden hesaplanan bir toplam ya da ortalama puan |
| Kullanmadan önce gereken kanıt | Uzman görüşü ve ön uygulama | Güvenirlik ve geçerlik çalışmaları (iç tutarlılık, faktör yapısı) |
| Tipik analiz | Her soru için dağılımlar, çapraz tablolar, ilişki testleri | Puan üzerinden ortalamalar, korelasyonlar, grup karşılaştırmaları |
| Örnek | Sosyal medya kullanımı anketi: hangi platformlar, günde kaç saat, hangi amaçla | Sosyal medya bağımlılığı ölçeği: her katılımcıya bir bağımlılık puanı veren maddeler |
Bu konuda sık duyulan iki iddia yanlıştır. Birincisi, anketin geçerlikle ilgisi olmadığı söylenir. Oysa ayrı sorulardan oluşan bir anketin soruları da uzman görüşüne sunulur ve ön uygulamada denenir. Amerikan Kamuoyu Araştırmaları Derneği (AAPOR), iyi uygulama ilkeleri arasında bilişsel görüşmeyi ve ön uygulamayı sayar. İkincisi, anket verisiyle yalnızca frekans ve yüzde verilebileceği söylenir. Oysa her soru için çapraz tablolar kurulur ve ilişki testleri yapılır. Anketin eksiği istatistik değil, toplam puandır.
Bir de sözcüğün kendisine dikkat edin: “ölçek” ölçme düzeylerinin adlarında da geçer (“sıralama ölçeği”, “aralık ölçeği”) ve haritadaki küçültme oranını da anlatır. Bu yazıda ölçek, bir ölçme aracı anlamında kullanılıyor.
Likert tipi sorular ne zaman ölçek olur?
Kendi yazdığınız “katılıyorum–katılmıyorum” ifadeleri Likert tipi maddelerdir. Ölçek olmaları için iki koşul gerekir: maddelerin tek bir yapıyı ölçmek üzere yazılmış olması ve bunu gerçekten ölçtüklerini göstermeniz. Kanıt, maddelerin birbiriyle tutarlı olduğunu ve beklenen faktör yapısını verdiğini gösteren analizlerdir. Türkiye'deki eğitim araştırmalarında “Likert ölçeği” ile “Likert tipi soru” sık karıştırılır ve bu karışıklık yanlış analizlere yol açar (Turan, Şimşek ve Aslan, 2015). Tek bir maddeyle ölçek arasındaki farkı, 5'li bir Likert örneğini ve puanlamayı Likert tipi ölçek yazısında bulabilirsiniz.
Aynı nedenle bütün soru formu için tek bir alfa hesaplamayın. Alfa, aynı yapıyı ölçen maddelerin iç tutarlılığını gösterir; birbiriyle ilgisi olmayan sorular üzerinden hesaplanan bir değer hiçbir şey söylemez. Hesaplamayı ve yorumu Cronbach alfa katsayısı yazısı adım adım anlatıyor.
Ölçek olarak sınanmamış maddelerinizi yöntem bölümünde “araştırmacı tarafından hazırlanan sorular” diye tanıtın. Uzman görüşünü nasıl aldığınızı ve ön uygulamayı kaç kişiyle yaptığınızı da bir cümleyle yazın. Bu soruları nasıl yazacağınızı ayrı bir rehberde anlatıyoruz.
Araştırmanız hangisini gerektirir?
Ayrı sorulara mı, bir ölçeğe mi, yoksa ikisine birden mi ihtiyacınız olduğunu araştırma sorunuz belirler:
- Kimin, neyi, ne sıklıkla yaptığını betimliyorsanız (kullanılan platform, haftalık çalışma saati, tercih edilen kanal) anket soruları yeterlidir.
- Bir tutumu ya da psikolojik bir yapıyı ölçüp grupları bu yapıya göre karşılaştıracaksanız yayımlanmış bir ölçek kullanın.
- Konunuza uyan yayımlanmış bir ölçek bulamadıysanız şunu bilin: ölçek geliştirmek başlı başına bir araştırmadır. Madde yazımı, uzman görüşü, ön uygulama, faktör analizi için ayrı bir örneklem, güvenirlik ve geçerlik kanıtı gerekir. Tezinizin konusu bu değilse yayımlanmış bir ölçek aramayı sürdürün; kararı danışmanınızla verin.
Ölçek geliştirme için verilen örneklem büyüklükleri birer pratik kuraldır: madde başına en az 10 katılımcı ya da 200–300 kişi gibi. Boateng ve arkadaşları bu kuralların tartışmalı olduğunu da belirtir.
Hangi yolu seçerseniz seçin, katılımcıyı tanımlayan yaş, cinsiyet ve eğitim gibi sorular gerekir. Tezlerde bu sorular çoğunlukla kişisel bilgi formu adıyla verilir. Yöntem bölümünde ölçek, kendi sorularınız ve kişisel bilgi formu birlikte “veri toplama araçları” başlığı altında anlatılır.
Yayımlanmış bir ölçeği soru formunda kullanma
Hazır bir ölçeği, Türkçe uyarlama çalışmasında yayımlandığı biçimiyle kullanın. Göz önünde tutmanız gerekenler şunlar:
- Türkçe sürümü uyarlama çalışmasından alın. Maddeleri ve yanıt etiketlerini değiştirmeden aktarın; puanlama kuralını ve ters puanlanan maddeleri not edin.
- Türkçe uyarlaması yoksa kendi çeviriniz hazır bir ölçek sayılmaz. Çeviri ve uyarlama ayrı bir geçerlik ve güvenirlik çalışması gerektirir. Danışmanınıza sorun.
- Kısaltmayın, ifadeleri değiştirmeyin. Değiştirirseniz yayımlanmış güvenirlik ve geçerlik kanıtının sizin sürümünüz için de geçerli olduğu varsayılamaz. Değiştirmek zorundaysanız bunu yöntem bölümünde açıkça yazın ve danışmanınızın görüşünü alın.
- Kullanım iznini kontrol edin. Ölçeği geliştiren araştırmacıların birçoğu, kullanılmadan önce kendileriyle iletişime geçilmesini ister. Yazılı izin gerekip gerekmediği ölçeğe ve kurumunuza göre değişir. İzin gerekebilir; danışmanınıza sorun ve enstitünüzün güncel kurallarına bakın.
- Kaynakları gösterin. Yöntem bölümünde hem özgün çalışmayı hem de Türkçe uyarlama çalışmasını kaynak gösterin. Cronbach alfa katsayısını kendi verinizle hesaplayıp raporlayın.
Tipik bir soru formunda ölçek, kendi sorularınızdan ayrı bir sayfada durur:
Bir soru formunun bölümleri
| Sayfa | İçerik | Nasıl analiz edilir |
|---|---|---|
| 1 | Bilgilendirme metni ve onam sorusu | Analize girmez |
| 2 | Yayımlanmış ölçek (örnek: 12 madde, 5'li Likert tipi) | Tek bir toplam ya da ortalama puan; alfa sizin verinizle hesaplanır |
| 3 | Araştırmacının hazırladığı sorular | Her soru ayrı: dağılım, çapraz tablo |
| 4 | Kişisel bilgi formu | Grupları tanımlama ve karşılaştırma |
Sorveri.com'da ölçeğin yönergesini ve kaynak satırını (ölçeğin adı, geliştirenler, uyarlayanlar) bir “Bilgi metni” öğesine yazın. Maddeleri tek bir “Matris: satır başına tek seçim” sorusunun satırları, özgün yanıt etiketlerini de sütunları olarak ekleyin. Kendi sorularınızı “Tek seçim” ya da “Açılır liste” gibi ayrı sorular olarak diğer sayfalara koyun.
Yeni bir anket “Her ekranda bir soru” türüyle başlar; bu türde her öğe ayrı bir ekranda görünür. Yönergeyle matrisi aynı sayfada tutmak için anketin “Tema” sekmesinde “Standart anket (sayfa başına birden çok soru)” türünü seçin. Anketi ilk kez kuruyorsanız anket nasıl oluşturulur rehberi adımları sırasıyla gösteriyor.
Sorveri.com her sorunun yanıt dağılımını raporlar, ancak ölçeğin toplam puanını ve güvenirliğini hesaplamaz. Bunları “Excel'e aktar” düğmesiyle dışa aktardığınız dosyadan hesaplarsınız. Bu dosyada matris yanıtları sütunun metin etiketiyle gelir; puanlamadan önce onları sayıya çevirin.
Sık yapılan hatalar
Aşağıdaki beş hata, soru formu kurulurken ve yöntem bölümü yazılırken sık yapılır.
| Hata | Doğrusu |
|---|---|
| Bütün soru formuna “ölçek” demek | Araçları ayrı adlandırmak: “… Ölçeği” ve “araştırmacı tarafından hazırlanan sorular” |
| Yayımlanmış ölçeğe kendi maddelerinizi ekleyip hepsini birlikte puanlamak | Kendi maddelerinizi ayrı sorular olarak sorup ayrı analiz etmek |
| Ölçeği yöntem bölümünde belirtmeden kısaltmak | Değişikliği yöntem bölümünde yazmak ve kararı danışmanla vermek |
| Kendi çevirinizi uyarlanmış ölçek gibi kullanmak | Türkçe uyarlama çalışması olan bir ölçek seçmek ya da uyarlamayı ayrı bir çalışma olarak planlamak |
| Ayrı anket sorularını toplayıp bir puan üretmek | Her soruyu kendi dağılımıyla raporlamak; toplam puanı yalnızca bir ölçeğin maddelerinden hesaplamak |
Sık sorulan sorular
Tezde hem anket hem de ölçek bir arada kullanılabilir mi?
Evet; tezlerde en sık görülen kullanım budur. Yöntem bölümünde iki aracı ayrı ayrı adlandırın. Boşlukları kendi araştırmanıza göre doldurabileceğiniz bir örnek:
Veriler üç bölümden oluşan bir soru formuyla toplanmıştır: araştırmacı tarafından hazırlanan kişisel bilgi formu (… soru), … tarafından geliştirilen ve … tarafından Türkçeye uyarlanan … Ölçeği (… madde, 5'li Likert tipi) ve araştırmacı tarafından … konusunda hazırlanan … soru. Araştırmacının hazırladığı sorular, veri toplamadan önce … uzmanın görüşüne sunulmuş ve … kişiyle ön uygulamada denenmiştir. Ölçeğin bu araştırmadaki iç tutarlılık katsayısı α = … olarak bulunmuştur.
Özetle
Anket ayrı sorularla betimler; ölçek ise birlikte puanlanan maddelerle tek bir yapıyı ölçer. Tezlerin çoğu ikisini aynı soru formunda kullanır. Kendi Likert tipi ifadelerinizi ölçek diye sunmayın. Yayımlanmış bir ölçeği de Türkçe uyarlamasındaki biçimiyle, kısaltmadan ve kaynağını göstererek kullanın; izin ve uyarlama konusundaki kararı danışmanınızla verin. Toplam puanı ve alfa katsayısını, yanıtları dışa aktardıktan sonra Excel dosyasında ya da istatistik programınızda hesaplayın. Evren ve örneklemden uygulama yollarına kadar bütün süreç anket yöntemi yazısında yer alıyor. Soru formunuzu kurmaya hazırsanız tez anketinizi online hazırlayın başlıklı rehber, bölümleri katılımcının gördüğü sırayla ve onam sorusunun kurulumuyla birlikte anlatıyor.
Tez anketi rehberi
Rehber, bir soru formunun beş bölümünü katılımcının gördüğü sırayla gösterir ve yayımlanmış bir ölçeğin nasıl aktarılacağını anlatır.
Rehberi okuyun