Demografik sorular, ankete kimin yanıt verdiğini anlatan sorulardır: yaş, cinsiyet, eğitim, çalışma durumu, yaşanan yer ve hane. Tezlerde bu bölüme çoğu zaman kişisel bilgi formu denir. Bu soruların iki işlevi vardır. Grupları birbiriyle karşılaştırmanızı sağlarlar ve örnekleminizin araştırdığınız evrene ne kadar benzediğini gösterirler. Bu yüzden kural basittir: analizinizde kullanmayacağınız hiçbir demografik soruyu sormayın. Bu rehber tez yazan öğrenciler, akademisyenler ve kurum içi anket hazırlayan İK ve kalite ekipleri için yazıldı. İçinde kopyalayabileceğiniz, seçenekleri çakışmayan ve kimseyi dışarıda bırakmayan bir soru seti var. Seçeneklerin nasıl yazılacağını, sık yapılan hataları, her sorunun Sorveri.com'da hangi soru türüyle kurulacağını, bu soruların anketin neresine konacağını ve küçük grupların nasıl korunacağını da anlatıyoruz.
Kısaca
- Yalnızca analizinizde karşılaştıracağınız özellikleri sorun; her soru için ortaya çıkacak tabloyu önceden yazın.
- Seçenekler çakışmasın ve arada boşluk kalmasın: 18–24, 25–34 diye ilerleyin, son aralığı “65 ve üzeri” gibi açık bırakın.
- Demografik soruları sona koyun, zorunlu yapmayın ve hassas olanlara “Belirtmek istemiyorum” seçeneği ekleyin.
- 10'dan az katılımcısı olan hiçbir grubu ayrı raporlamayın; bu kuralı Sorveri.com değil, siz uygularsınız.
Demografik sorular nedir, ne işe yarar?
Demografik soru, konunun kendisini değil, yanıtı veren kişiyi tanımlayan sorudur. Demografik bilgiler genellikle yaş, cinsiyet, öğrenim düzeyi, medeni durum, çalışma durumu, gelir, yaşanan il ve hanedeki kişi sayısıdır. Araştırmanıza göre kıdem, birim ya da sınıf düzeyi de bu bölüme girer.
Bu sorular iki amaçla sorulur. Birincisi grupları karşılaştırmaktır: örneğin iş doyumunun kıdeme göre değişip değişmediğini görmek. İkincisi örneklemi tanımlamaktır: yanıt verenlerin yaş ve cinsiyet dağılımını evrenin bilinen dağılımıyla karşılaştırırsınız ve sonuçlarınızın kimi temsil ettiğini görürsünüz.
Her demografik soru için o sorunun üreteceği tabloyu yazın, örneğin “Kıdeme göre iş doyumu”. Tabloyu yazamıyorsanız soruyu çıkarın. Bir hastanenin personeline yapılan ankette medeni durum çoğu zaman hiçbir hipoteze hizmet etmez; birim ve kıdem ise eder.
Daha az soru katılımcıyı da korur. Eklediğiniz her ayrıntı, bir kişiyi yanıtlarından tanımayı biraz daha kolaylaştırır. Üstelik Sorveri.com her yanıtla birlikte ülke, cihaz ve tarayıcı gibi teknik bilgileri zaten kaydeder; sorduğunuz her demografik bilgi bunların üstüne eklenir.
Kişisel bilgi formu: tezde demografik sorular
Türkiye'deki tezlerde demografik sorular çoğu zaman ayrı bir form olarak sunulur ve bu form çoğunlukla “Kişisel Bilgi Formu” ya da “Demografik Bilgi Formu” adını taşır. Sağlık bilimlerindeki tezlerde aynı bölüm sık sık “Sosyodemografik Veri Formu” diye adlandırılır; bu formdaki sosyodemografik sorular yaş ve eğitimin yanında yaşam koşullarını da kapsayabilir.
Yöntem bölümünde form, araştırmacı tarafından hazırlanmış bir veri toplama aracı olarak tanıtılır ve sorularının hipotezlerdeki değişkenlere göre belirlendiği yazılır. Hipoteziniz kıdem ile tükenmişlik arasında bir ilişki öngörüyorsa formda kıdem sorusu bulunur; hiçbir hipotezde yer almayan bir değişkenin sorusu bulunmaz. Formun bütün sorularını seçenekleriyle birlikte tezin ekine koyun. Formun veri toplama araçları arasındaki yeri için anket yöntemi rehberine bakabilirsiniz.
Demografik anket soruları: kopyalayabileceğiniz örnekler
Aşağıdaki demografik anket soruları, 18 yaş ve üzeri yetişkinlerden oluşan genel bir örneklem için yazıldı. Seçenekler birbiriyle çakışmaz ve her katılımcı kendine uyan bir seçenek bulur. Araştırmanızda kullanmayacağınız soruları silin, kalanların seçeneklerini örnekleminize göre uyarlayın. Parantez içindeki adlar, Sorveri.com'daki soru türleridir.
- Kaç yaşındasınız? (“Tek seçim”)
18–24 · 25–34 · 35–44 · 45–54 · 55–64 · 65 ve üzeri · Belirtmek istemiyorum
Aralıklar 18'den başlar. Araştırmanıza 18 yaşından küçükler de katılabilecekse bu konuyu onam ve etik kurul aşamasında, kurumunuzun güncel kurallarına göre ele alın. Ankete bir alt yaş sınırı koyacaksanız onu en başta bir eleme sorusuyla sorun. Tam yaşı sormanın artılarını ve eksilerini “Sorveri.com'da demografik soruları kurma” başlığında bulabilirsiniz. - Cinsiyetiniz nedir? (“Tek seçim”)
Kadın · Erkek · Belirtmek istemiyorum - Tamamladığınız en yüksek öğrenim düzeyi nedir? (“Tek seçim”)
Bir okul bitirmedim · İlkokul · Ortaokul veya ilköğretim (8 yıl) · Lise veya dengi · Ön lisans · Lisans · Yüksek lisans · Doktora
Okumaya devam eden biri, bitirdiği son okulu seçer. “ilköğretim (8 yıl)” ifadesi, sekiz yıllık ilköğretimden mezun olan kuşakların da kendine bir seçenek bulmasını sağlar. Öğrenci ya da personel örnekleminde kimsenin sahip olamayacağı düzeyleri silin. Lisans öğrencilerine öğrenim düzeyi yerine sınıf düzeyini sorun: Hazırlık · 1. sınıf · 2. sınıf · 3. sınıf · 4. sınıf ve üzeri. - Medeni durumunuz nedir? (“Tek seçim”)
Bekâr (hiç evlenmemiş) · Evli · Boşanmış · Eşi vefat etmiş · Belirtmek istemiyorum
“Hiç evlenmemiş” açıklaması, boşanmış ya da eşini kaybetmiş birinin kendini “Bekâr” seçeneğinde de görmesini önler. - Çalışma durumunuzu en iyi tanımlayan seçenek hangisi? (“Tek seçim”)
Tam zamanlı çalışıyorum · Yarı zamanlı çalışıyorum · Kendi işimde çalışıyorum / serbest meslek sahibiyim · Çalışmıyorum, iş arıyorum · Öğrenciyim · Emekliyim · Ev işleriyle meşgulüm · Diğer (lütfen belirtin)
Çalışan bir öğrenci ya da hâlâ çalışan bir emekli iki seçeneğe birden uyar. Birden çok seçenek uyabileceği için soruya “en iyi tanımlayan” ifadesini ekleyin. - Siz dahil hanenizde kaç kişi yaşıyor? (“Tek seçim”)
1 · 2 · 3 · 4 · 5 veya daha fazla
Hanenizin gelir durumunu nasıl değerlendirirsiniz? (“Tek seçim”)
Gelirimiz giderimizden az · Gelirimiz giderimize denk · Gelirimiz giderimizden fazla · Belirtmek istemiyorum
Bu üç seçenekli biçim tezlerde sık kullanılır ve zamanla eskimez. TL cinsinden sabit gelir aralıkları ise enflasyonla çabuk eskir ve bölgeden bölgeye farklı anlam taşır. Aralık kullanmanız gerekiyorsa TL tutarlarını güncel gelir düzeylerine göre belirleyin ve hangi tarihte belirlediğinizi yazın. Gelir sorusunu her durumda isteğe bağlı bırakın. - Hangi ilde yaşıyorsunuz? (“Açılır liste”)
81 il, alfabetik sırayla
Yurt dışında yaşayanlar da katılabiliyorsa listenin sonuna “Yurt dışı” seçeneğini ekleyin. - Bu kurumda kaç yıldır çalışıyorsunuz? (Tamamladığınız yılları sayın.) (“Tek seçim”, personel örneklemi için)
1 yıldan az · 1–3 yıl · 4–10 yıl · 11 yıl ve üzeri
Sorudaki “Tamamladığınız yılları sayın” notu aralıklar arasındaki boşluğu kapatır: üç buçuk yıldır çalışan biri “1–3 yıl” seçeneğini seçer.
Seçenekler nasıl yazılır: çakışma, boşluk ve “Diğer”
Her katılımcı, seçenekler arasında kendine uyan bir ve yalnızca bir seçenek bulmalıdır. Bunun için aralıklar birbiriyle çakışmamalı ve aralarında boşluk kalmamalıdır. “18–25, 25–35” diye yazılmış aralıklar 25 yaşındaki birini iki yere koyar; “18–24, 25–34” koymaz. Listenin sonunda “65 ve üzeri” gibi ucu açık bir aralık sorun değildir. Öteki soru türlerinde de çakışmayan aralıklar kuralının nasıl uygulandığını analize uygun anket tasarımı yazısı anlatıyor.
Sonuçlarınızı karşılaştıracağınız resmî istatistiğin ya da önceki anketinizin kategorilerini kullanın; kategoriler farklıysa iki tablo yan yana konamaz. Aradaki aralıkları aynı genişlikte tutun ve yapacağınız karşılaştırmalara göre belirleyin. Çok az kişinin düşeceği aralıkları birleştirin.
Liste herkesi kapsayamıyorsa “Diğer (lütfen belirtin)” seçeneğini ekleyin. Sorveri.com'da bunun için sorunun “Soru ayarları” penceresinde “‘Diğer’ seçeneğini göster” alanında “Tek satırlık alan olarak” seçeneğini seçin; katılımcı kendi yanıtını bu alana yazar.
Sık yapılan hatalar ve çözümleri:
| Hata | Çözüm |
|---|---|
| Çakışan aralıklar: 18–25 · 25–35 · 35–45 · 45+ (25, 35 ve 45 yaşındakiler iki seçeneğe uyar; “Belirtmek istemiyorum” yok) | 18–24 · 25–34 · 35–44 · 45–54 · 55–64 · 65 ve üzeri · Belirtmek istemiyorum |
| Liste 45–54'te biter; 55 yaşındaki birine seçenek kalmaz | Listeyi ucu açık bir aralıkla bitirin: 45–54 · 55–64 · 65 ve üzeri |
| Çeviri bir şablondan kalan ABD kategorileri: eyalet, dolar cinsinden gelir | İl listesi; gelir için hanenin kendi değerlendirmesi ya da güncel TL tutarlarıyla yazılmış, tarihi belirtilmiş aralıklar |
| Yaş aralığı yeterken tam doğum tarihini sormak | Yaş aralığı; tam yaş gerçekten gerekiyorsa yalnızca yaş |
| Analiziniz ikisini ayırırken “Boşanmış” ile “Eşi vefat etmiş”i tek seçenekte birleştirmek | İkisini ayrı seçenekler olarak yazın; her katılımcı kendine uyan bir seçenek bulsun |
Sorveri.com'da demografik soruları kurma
Bir demografik sorunun türü, sonradan yapabileceğiniz analizi belirler. En belirgin örnek yaştır ve iki biçimin de artısı ve eksisi vardır:
| Soru türü | Analizde | Sonuç ekranında | Tanınabilirlik |
|---|---|---|---|
| “Sayı” (tam yaş) | Sonradan istediğiniz gibi gruplanır, korelasyonda kullanılır | “Çapraz tablo”da kullanılamaz | Kişinin tanınmasını kolaylaştırır |
| “Tek seçim” (yaş aralığı) | Sonradan daha ince gruplara ayrılamaz | “Çapraz tablo”da başka bir seçenekli soruyla karşılaştırılır | Kişinin tanınmasını zorlaştırır |
Analiz planınız tam yaşı gerektirmiyorsa aralığı seçin. Tam yaşı soruyorsanız “Sayı” sorusunun “Soru ayarları” penceresinde “En düşük değer” alanına 18, “En yüksek değer” alanına makul bir üst sınır yazın ve türü “Tam sayı” olarak seçin. Böylece 255 gibi bir yazım hatası kabul edilmez ve katılımcı yanıtını düzeltir.
İl gibi uzun ve herkesin bildiği bir liste için “Açılır liste” kullanın. Kısa listeler “Tek seçim” olarak kalsın ki katılımcı bütün seçenekleri bir bakışta görsün. Seçenek listesi yazmanın öteki kurallarını çoktan seçmeli anket soruları yazısında bulabilirsiniz.
Yanıtlar geldikten sonra tek bir grubun sonuçlarını görmek için “Filtreleri yönet” sekmesindeki “Filtre oluştur” düğmesiyle o grubun yanıtına göre bir filtre oluşturun; örneğin yalnızca 25–34 yaş grubu için. Bir anketi baştan sona kurmak için anket oluşturma adımları sayfasına bakın.
Demografik sorular nereye konur ve nasıl sorulur?
Demografik soruları sona koymak yaygın bir uygulamadır. Pew Research Center, gelir, eğitim ve yaş sorularının, kimin ankete katılabileceğini belirlemek için gerekmedikçe başa konmamasını önerir.
İstisna eleme sorusudur. Ankete kimin devam edeceğini belirleyen bir soru, örneğin “Bu kurumda çalışıyor musunuz?” ya da bir yaş sınırı, en başta sorulur.
Ankette demografik soruları zorunlu yapmayın: “Yanıt zorunlu” kutusunu işaretlemeyin ve hassas sorulara “Belirtmek istemiyorum” seçeneği ekleyin. Kişisel bir soruyu zorla yanıtlatmak bazı katılımcıların anketi yarıda bırakmasına yol açabilir. Onam metninizde katılımcılara istedikleri soruyu atlayabileceklerini söylediyseniz zorunlu bir soru bu sözle de çelişir.
Bölümü, soruları neden sorduğunuzu anlatan kısa bir metinle açın. Bunun için bölümün başına bir “Bilgi metni” öğesi ekleyin ve şunu yazın:
Aşağıdaki sorular yalnızca katılımcı gruplarını tanımlamak ve karşılaştırmak için kullanılır. İstediğiniz soruyu boş bırakabilirsiniz. Sonuçlar yalnızca toplu olarak raporlanır; 10'dan az katılımcısı olan hiçbir grup ayrı raporlanmaz.
“İstediğiniz soruyu boş bırakabilirsiniz” cümlesini yalnızca bölümdeki hiçbir soruda “Yanıt zorunlu” işaretli değilse kullanın. Metin, anketin anonim olduğunu söylemez ve söylememelidir: her yanıtı “Bireysel yanıtlar” sekmesinde tek tek açabilirsiniz. Toplu raporlama ve 10 kişi sınırı sizin verdiğiniz sözlerdir; onları raporlarınızda tutmak da size düşer.
Yeni bir anket “Her ekranda bir soru” türüyle başlar; bu türde bilgi metni kendi ekranında, tek başına görünür. Metnin soruların üstünde, aynı sayfada durmasını istiyorsanız “Tema” sekmesinde “Standart anket (sayfa başına birden çok soru)” türünü seçin. Hazır bir örnek için hasta memnuniyet anketi şablonu sayfasına bakın: şablon demografik sorularını sona koyar ve sayfanın anlattığına göre bu bölümün giriş metni yanıtların yalnızca toplu olarak raporlandığını söyler.
Hassas veriler ve küçük gruplar
Bazı kişisel bilgiler ayrıca özen ister. Kişisel Verileri Koruma Kurumu'nun “Özel Nitelikli Kişisel Veriler” sayfası şu verileri “özel nitelikli kişisel veri” olarak sıralar: ırk, etnik köken, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep veya diğer inançlar, kılık ve kıyafet, dernek, vakıf ya da sendika üyeliği, sağlık, cinsel hayat, ceza mahkûmiyeti ve güvenlik tedbirleriyle ilgili veriler, biyometrik ve genetik veriler. Bu konulara giren bir soruyu yalnızca araştırmanız gerektiriyorsa sorun, nedenini bilgilendirme metninde yazın ve kurumunuzun güncel kurallarını kontrol edin. Katılımcılara neyi nasıl anlatacağınızı bilgilendirilmiş onam formu rehberi anlatıyor.
Soruyu bir görüşmecinin sormaması da yanıtı etkileyebilir. Pew Research Center'ın 2015'te ABD'de yaptığı bir deneyde, sosyal beğenirliğin rol oynayabileceği sorularda web üzerinden verilen yanıtlar, telefonla verilenlerden genel olarak daha içtendi.
Küçük bir grupta birkaç yanıt bir araya gelince kişiyi ele verebilir. Bir birimde 50 yaşın üstündeki tek kadın, yaş ve cinsiyet tablosunda tek başına bir hücredir ve verdiği her yanıt onun yanıtı olarak okunur. Bu yüzden 10'dan az katılımcısı olan hiçbir grubu ayrı raporlamayın; aralıkları ya da birimleri birleştirin. Örneğin 55–64 ve 65 ve üzeri gruplarında toplam yedi kişi varsa onları “55 ve üzeri” diye tek satırda verin. Sorveri.com bu sınırı denetlemez; kontrol etmek size düşer. Sonuçları en az 10 kişilik gruplar hâlinde paylaşmanın öteki kurallarını çalışan memnuniyet anketinin değerlendirilmesini anlatan yazıda bulabilirsiniz.
Özetle
Demografik sorular, analizinizde bir karşılaştırmaya ya da örneklemin tanımına hizmet ediyorsa ankette yer almalıdır. Her soru için çıkacak tabloyu yazın. Seçenekleri çakışmayacak ve kimseyi dışarıda bırakmayacak biçimde hazırlayın. Soruları sona koyun, isteğe bağlı bırakın ve 10'dan küçük grupları raporunuzda birleştirin. Soru türünü de analize göre seçin: ekranda başka bir soruyla karşılaştıracağınız yaş bir aralık sorusudur, korelasyonda kullanacağınız yaş ise bir sayıdır. Kişisel bilgi formunuzu ölçekleriniz ve onam metninizle birlikte kurmak için rehberimizdeki adımlarla tez anketinizi online hazırlayın. Hazır bir demografik bölüm görmek isterseniz hasta memnuniyeti anketi şablonunu açın: son beş sorusu bu bölümdür ve sayfa, hangilerini tutup hangilerini sileceğinizi de anlatır.
Hazır şablon: hasta memnuniyeti anketi
Şablonun son beş sorusu demografik bölümdür; sayfa, hangilerini tutacağınızı anlatır ve 10'dan az katılımcısı olan grupları ayrı raporlamamanızı söyler.
Şablonu görün