Bilgilendirilmiş onam formu, bir araştırmaya davet edilen kişinin ilk sorudan önce okuduğu ve katılıp katılmayacağına karar verdiği metindir. Araştırmayı kimin yürüttüğünü, amacını, katılımın ne gerektirdiğini, olası riskleri, yanıtların nasıl saklanacağını, katılımın gönüllü olduğunu, katılımcının istediği an bırakabileceğini ve sorusu olanın kime yazacağını söyler. Katılımcı da metnin sonunda kabul edip etmediğini belirtir. Online bir ankette bu form ilk sayfadır: bir bilgi metni ve tek bir zorunlu soru. “Hayır” diyen katılımcı için anket orada biter. Bu yazıda kopyalayıp dolduracağınız bir anket onam formu, metnin her bölümünün neden orada olduğu ve onam sayfasını Sorveri.com'da kurma adımları var. Rehber, tez anketi hazırlayan öğrenciler, akademisyenler ve kendi araştırma anketini yürüten kurumlar içindir.
Kısaca
- “Anket için bilgilendirilmiş onam formu örneği” başlığındaki metni kopyalayın, büyük harfle yazılmış yerleri kendi bilgilerinizle doldurun, size uymayan cümleleri silin.
- “Tema” sekmesinde “Standart anket (sayfa başına birden çok soru)” türünü seçin; aksi hâlde metin ile onam sorusu ayrı ekranlara düşer.
- Yalnızca onam sorusunu zorunlu yapın: metin, katılımcının istediği soruyu atlayabileceğini söylüyor.
- “Hayır” diyenin seçimi de bir yanıt olarak kaydedilir. Analizden önce bu yanıtları filtreyle ayırın ve kaç kişinin katılmadığını yazın.
- Anonimlik değil, gizlilik vaat edin ve Sorveri.com'un her yanıtla neyi kaydettiğini metinde söyleyin.
Bilgilendirilmiş onam formu nedir, ne değildir?
Bilgilendirilmiş onam formu bir araştırma etiği belgesidir: katılımcının neyi kabul ettiğini bilerek karar vermesini sağlar. Türkiye'de birçok etik kurul kendi şablonunu yayımlar ve bu formu çoğu zaman başvuru dosyasıyla birlikte ister. Adı da kuruldan kurula değişir: “bilgilendirilmiş gönüllü onam formu”, “gönüllü katılım formu” ya da kısaca “onam formu”. Örneğin TED Üniversitesi İnsan Araştırmaları Etik Kurulu, başvuranlar için gönüllü katılım formu örnekleri yayımlıyor.
Bu yüzden önce kendi kurulunuzun sayfasına bakın. Kurulun bir şablonu varsa onu kullanın ve bu yazıdan yalnızca online ankete özgü cümleleri alın. Hangi belgenin istendiği kurumdan kuruma değişir; kurumunuzun güncel kurallarını kontrol edin.
Onam formu, kişisel verilerle ilgili iki metinle sıkça karıştırılır. Aşağıdaki tablo yalnızca adları birbirinden ayırır; bir metnin ne içereceğini ilgili kişi ya da kurul söyler.
| Metin | Hangi alanın metni | Kime danışmalı |
|---|---|---|
| Bilgilendirilmiş onam formu | Araştırma etiği | Etik kurulunuz |
| Aydınlatma metni | KVKK (kişisel veriler) | Kurumunuzun KVKK sorumlusu |
| Açık rıza metni | KVKK (kişisel veriler) | Kurumunuzun KVKK sorumlusu |
Hangisinin gerektiği araştırmanıza ve kurumunuza bağlıdır. Aydınlatma metni hazırlamanız istenirse başlıklar için anket aydınlatma metni yazısına bakabilirsiniz.
Dünya Tabipler Birliği'nin Ekim 2024'te güncellenen Helsinki Bildirgesi, onamın kâğıt üzerinde ya da elektronik ortamda belgelenebileceğinden söz eder. Online bir seçeneğin işaretlenmesinin onam sayılıp sayılmayacağını kendi kurulunuza sorun.
Anket için bilgilendirilmiş onam formu örneği
Bu anket onam formu örneği, online bir soru formunun ilk sayfası için yazıldı. İçindeki her cümle, Sorveri.com'un gerçekte yaptığıyla örtüşür. Büyük harfle yazılmış yerleri kendi bilgilerinizle değiştirin. Köşeli parantez içindeki bölümler size uyuyorsa parantezleri ve baştaki “Varsa:” ya da “Hassas sorular varsa:” notunu silip metni bırakın, uymuyorsa bölümün tamamını silin. Metni nereye yapıştıracağınızı “Onam sayfasını online ankete ekleme: adım adım” başlığı anlatıyor.
Metin A: bilgi metni (bir “Bilgi metni” bloğuna)
Bilgilendirilmiş onam formu
Sizi, DANIŞMAN ADI danışmanlığında yürüttüğüm “ARAŞTIRMA BAŞLIĞI” başlıklı araştırmaya davet ediyorum. Araştırmacı: ARAŞTIRMACI ADI, BÖLÜM, ÜNİVERSİTE. [Varsa: Araştırma, ETİK KURULUN ADI tarafından KARAR NUMARASI sayılı kararla onaylanmıştır.]
Amaç: Bu ankette KONU hakkında sorular soruyorum. Yanıtlar SOMUT AMAÇ için kullanılacak.
Katılım: Anket N sorudan oluşuyor ve yaklaşık M dakika sürüyor. Telefon, tablet ya da bilgisayardan yanıtlayabilirsiniz.
Gönüllülük: Katılım gönüllüdür. İstediğiniz soruyu atlayabilir, sayfayı kapatarak anketi istediğiniz an bırakabilirsiniz; bunun sizin için hiçbir olumsuz sonucu olmaz. Yarıda bırakırsanız o ana kadar verdiğiniz yanıtlar kaydedilir, ancak analizde kullanılmaz. Aşağıdaki soruda “Hayır” seçeneğini işaretlerseniz size başka soru gösterilmez; yanıt olarak yalnızca bu seçiminiz, “Gizlilik” bölümünde sayılan bilgilerle birlikte kaydedilir.
Riskler ve yararlar: Bildiğim kadarıyla bu araştırmaya katılmanın günlük yaşamda karşılaşılanların ötesinde bir riski yoktur. [Hassas sorular varsa: N–M. sorular HASSAS KONU hakkındadır; bu soruları atlayabilirsiniz.] Katılım için herhangi bir ödeme yapılmayacaktır.
Gizlilik: Adınızı ve e-posta adresinizi sormuyorum. Yanıtlarınız gizli tutulur: bireysel yanıtları benden [ve danışmanımdan] başka kimse görmeyecek. Sonuçları yalnızca toplu olarak raporlayacağım; 10'dan az katılımcının bulunduğu hiçbir grubun sonucunu ayrıca vermeyeceğim. Anketin yürütüldüğü online anket aracı Sorveri.com, her yanıtla birlikte yanıtın gönderildiği tarih ve saati, yanıt süresini, cihaz türünü, tarayıcıyı, ülkeyi, ankete hangi siteden gelindiğini ve yanıt toplama yöntemini kaydeder; IP adresinizi yanıtla birlikte saklamaz. Anket sayfası tarayıcınıza rastgele bir tanımlayıcı içeren bir çerez kaydeder; bu çerez yarım kalan anketi sürdürmenizi sağlar [ve aynı tarayıcıdan ikinci bir yanıt gönderilmesini önler]. Yanıtları TARİH tarihine kadar saklayacağım ve o tarihte Sorveri.com hesabımdan ve kendi dosyalarımdan sileceğim.
Gönderdikten sonra: Adınızı sormadığım için hangi yanıtın size ait olduğunu bilemem; bu yüzden gönderilmiş bir yanıtı isteğiniz üzerine bulup silemem.
İletişim: Sorularınız için: E-POSTA ADRESİ
Davetleri e-postayla, “Yanıt takibini aç (…)” kutusu işaretliyken gönderiyorsanız ya da ankette ad veya e-posta adresi soruyorsanız metindeki iki yer artık doğru olmaz. “Adınızı ve e-posta adresinizi sormuyorum.” cümlesini ve “Gönderdikten sonra” satırını silin. Yerlerine durumunuza uyan cümleyi yazın: “Yanıtınız e-posta adresinizle birlikte kaydedilir.” ya da “Yanıtınız, ankette yazdığınız adla birlikte kaydedilir.”
Genel bağlantıyla da katılımcıya yanıtını geri çekme olanağı tanıyabilirsiniz. Anketin sonuna isteğe bağlı bir “Kısa metin” sorusu ekleyin: “Yanıtınızın silinmesini isteyebilmek için kendinize bir kod belirleyip buraya yazın (adınızı değil; örneğin bir sözcük ve iki rakam).” “Gönderdikten sonra” satırını da şöyle değiştirin: “Yanıtınızın silinmesini isterseniz son soruda yazdığınız kodu belirterek bana yazın; yanıtınızı kayıtlarımdan silerim. Bana yazdığınızda yanıtın size ait olduğunu öğrenmiş olurum.” Bu sözü, yanıtı “Bireysel yanıtlar” bölümünde açıp “Sil” düğmesine basarak ve kendi dosyalarınızdan çıkararak tutarsınız.
Metin B: onam sorusu (“Tek seçim” türünde, “Yanıt zorunlu” işaretli)
Soru: Bu araştırmaya katılmayı kabul ediyor musunuz?
1. seçenek: Evet. Yukarıdaki bilgileri okudum, 18 yaşını doldurdum ve katılmayı kabul ediyorum.
2. seçenek: Hayır, katılmak istemiyorum.
“Yukarıdaki bilgileri okudum” cümlesi ancak metin ile soru aynı sayfadaysa doğrudur; bunun için anket türünü değiştirirsiniz. Katılımcılarınız arasında 18 yaşından küçükler olacaksa bu form tek başına yetmez: velinin ya da yasal temsilcinin izninin nasıl alınacağını kurulunuza sorun. Bu durumu anket çalışmalarında etik kurul izni yazısı ayrıca ele alıyor.
Metin C: bitiş sayfası (“Özel teşekkür sayfası” alanına)
Zaman ayırdığınız için teşekkür ederim. Seçiminiz kaydedildi.
Katılmayı kabul ettiyseniz yanıtlarınız da kaydedildi; kabul etmediyseniz size başka soru gösterilmedi; yanıt olarak yalnızca bu seçiminiz kaydedildi.
Sorularınız için: E-POSTA ADRESİ
Bu yazının yazdırmaya uygun ayrı bir görünümü yok. Formu etik kurul başvurunuza eklemek ya da kâğıt bir sürümünü hazırlamak için üç metni bir kelime işlemci belgesine kopyalayın ve biçimini orada düzenleyin.
Onam formu nasıl hazırlanır: her bölüm ne söyler?
Onam formunun her bölümü, katılımcının karar vermek için bilmesi gereken bir şeyi söyler. Helsinki Bildirgesi de Amerikan Kamuoyu Araştırmaları Derneği'nin (AAPOR) meslek etiği ilkeleri de aynı noktalarda buluşur: kim soruyor, ne için soruyor, katılım gönüllü mü, katılımcı istediği an bırakabilir mi. Katılımcının istediği soruyu atlayabileceğini ise AAPOR ilkeleri ayrıca söyler. Aşağıdaki tablo Metin A'yı bölüm bölüm açıklar.
| Bölüm | Neden orada | Neyi değiştirmeli |
|---|---|---|
| Araştırmacı | Katılımcı, kimin sorduğunu bilerek karar verir. | Adınızı, bölümünüzü, üniversitenizi ve danışmanınızı yazın; araştırmayı bir kurum destekliyorsa onu da ekleyin. Danışmanınız yoksa “DANIŞMAN ADI danışmanlığında” sözlerini silin. |
| Amaç | Yanıtların ne için kullanılacağını söyler. | Tek ve somut bir amaç yazın, örneğin “öğretmenlerin ders dışı iş yükü ile iş doyumu arasındaki ilişkiyi incelemek”. |
| Katılım | Katılımcı ne kadar zaman ayıracağını bilir. | Soru sayısını ve anketi doldurarak ölçtüğünüz süreyi yazın. |
| Gönüllülük | Soru atlama, bırakma ve “Hayır” deme hakkını söyler. | “İstediğiniz soruyu atlayabilirsiniz” cümlesi yalnızca onam sorusu zorunluysa doğrudur. Yarım kalan yanıtları analizde kullanacaksanız cümleyi buna göre değiştirin ve kurulunuzun yeni cümleyi gördüğünden emin olun. |
| Riskler ve yararlar | Katılımcı, kendisini neyin beklediğini bilir. | Risk cümlesini (“Bildiğim kadarıyla …”) yalnızca doğruysa bırakın. Sağlık, gelir ya da inanç gibi hassas sorular varsa numaralarını yazın. |
| Gizlilik | Anonimlik değil, gizlilik vaat eder. | Bireysel yanıtları görecek herkesi yazın. 10 kişilik grup sınırı sizin kuralınızdır; Sorveri.com böyle bir sınır uygulamaz. |
| Sorveri.com'un kaydettikleri | Katılımcı, adını vermese de nelerin kaydedildiğini bilir. | Listeyi kısaltmayın. Çerez cümlesini silmeyin: çerez her ankette kaydedilir. Cümlenin köşeli parantez içindeki bölümünü, “Ayarlar” sekmesinde varsayılan “Cihaz başına yalnızca bir anket yanıtı (bilgisayar, tablet veya telefon)” seçeneği işaretliyse bırakın, değilse silin. |
| Saklama | Yanıtların ne zamana kadar tutulacağını söyler. | Yalnızca kendi yapacağınız işi vaat edin ve o tarihte yanıtları Sorveri.com hesabınızdan ve kendi dosyalarınızdan silin. |
| Gönderdikten sonra | Geri çekme hakkının sınırını açıkça söyler. | Genel bağlantıyla, ad sormadan toplanan bir yanıtın kime ait olduğunu bilemezsiniz, bu yüzden onu istek üzerine silemezsiniz. Geri çekme olanağı tanımak istiyorsanız kodlu seçeneği kullanın. |
| İletişim | Sorusu olan kime yazacağını bilir. | E-posta adresinizi yazın; kurulunuz isterse kurulun adını ve karar numarasını da ekleyin. |
Süreyi tahmin etmeyin, ölçün: anketi önce kendiniz doldurun, sonra katılımcılarınıza benzeyen iki üç kişiye doldurtun. Ölçmenin ayrıntısını anket giriş metni yazısında bulabilirsiniz. Hangi kişisel soruların hassas sayılabileceğini ve nasıl sorulacağını demografik sorular yazısı anlatıyor. Sorveri.com'un katılımcılarla ilgili hangi verileri nasıl işlediğini ise Sorveri.com'un KVKK aydınlatma metni açıklıyor.
Raporu paylaşmadan önce her grupta en az 10 yanıt olup olmadığına kendiniz bakın. Metin “10'dan az katılımcının bulunduğu hiçbir grubun sonucunu ayrıca vermeyeceğim” diyorsa bu sözü tutan sizsiniz.
Onam sayfasını online ankete ekleme: adım adım
Sorveri.com'da onam sayfası iki öğe ve bir kuraldan oluşur: bir “Bilgi metni” bloğu, zorunlu bir “Tek seçim” sorusu ve “Hayır” yanıtında anketi gönderen bir kural. Kurulum birkaç dakika sürer.
- Anket türünü seçin. “Tema” sekmesinde, “Anket türünü seçin” başlığının altında “Standart anket (sayfa başına birden çok soru)” seçeneğini işaretleyin. Yeni bir anket “Her ekranda bir soru” türüyle açılır. Bu türde, “Bilgi metni” bloğu dâhil her öğe ayrı bir ekranda görünür; metin ile onam sorusu ayrı ekranlara düşer.
- Metni ekleyin. “Anket” sekmesinde, 1. sayfada “+ Soru ekle” düğmesine basın, “Diğer” sekmesini açın ve “Bilgi metni” türünü seçin. Metin A'yı yapıştırın.
- Onam sorusunu ekleyin. Metnin hemen altına bir “Tek seçim” sorusu ekleyin, Metin B'yi yazın ve “Yanıt zorunlu” kutusunu işaretleyin. 1. sayfada başka bir şey olmasın; araştırma sorularınız 2. sayfada başlasın. “Ayarlar” sekmesinde “Soruları rastgele sırala” kutusunu işaretlemeyin: bu seçenek “Bilgi metni” bloğunu da sayfadaki sorularla birlikte karıştırır.
- Kuralı kurun. “Koşullu mantık” sekmesini açın. 1. sayfanın altında, “Yeni koşul ekle” başlığının yanındaki listeden onam sorusunu seçin ve “Mantık ekle” düğmesine basın. “Eğer bu soru” satırında “eşittir” koşulunu ve “Hayır, katılmak istemiyorum.” seçeneğini, “Bu durumda” satırında “Anketi gönder” eylemini seçin. Ardından “Kaydet” düğmesine basın.
- Bitiş sayfasını yazın. “Ayarlar” sekmesinde, “Anket tamamlandığında ne olsun?” başlığının altında “Özel teşekkür sayfası” seçeneğini işaretleyin ve Metin C'yi yazın. Kabul eden de etmeyen de aynı sayfayı görür; bu yüzden metin iki duruma da uymalıdır.
- Önizlemede deneyin. “Önizleme” ile anketi iki kez açın: bir kez “Evet”, bir kez “Hayır” seçeneğini işaretleyerek. “Hayır” seçip “İleri” düğmesine bastığınızda bitiş sayfası açılmalıdır. Önizleme yanıt kaydetmez, bu yüzden sonuçlarınıza deneme yanıtı karışmaz.
| Katılımcı ne yapar | Sonra ne olur | Ne kaydedilir |
|---|---|---|
| “Evet” seçeneğini işaretler | 2. sayfadan itibaren araştırma soruları, sonra bitiş sayfası (Metin C) | Verdiği bütün yanıtlar |
| “Hayır” seçeneğini işaretler | “Anketi gönder” kuralı anketi hemen gönderir; aynı bitiş sayfası (Metin C) açılır | Yalnızca onam sorusuna verdiği yanıt |
| “Evet” der, sonra yarıda bırakır | Bitiş sayfası açılmaz | O ana kadar verdiği yanıtlar, “Yarım kalan yanıtlar” arasında |
Onam sayfası hazır olduğunda araştırma sorularını 2. sayfadan itibaren ekleyin. Sonraki adımları, anket bağlantısı oluşturma ve paylaşma dâhil, Sorveri.com'un adım adım rehberi anlatıyor.
Yanıtları toplarken: yalnızca onam verenleri analiz edin
“Hayır” diyen her katılımcı, sonuçlarda yalnızca onam sorusunun yanıtını taşıyan, gönderilmiş bir yanıt olarak görünür. Bu yanıtlar yanıt sayısına girer ve Ücretsiz planın anket başına 500 yanıt sınırına dâhildir. Hedeflediğiniz yanıt sayısını belirlerken bu yanıtları da hesaba katın.
Analizden önce katılmayı kabul etmeyenleri ayırın. “Analiz” sekmesinde “Filtreleri yönet” bölümünü açın ve “Filtre oluştur” düğmesine basın. Filtreye bir ad verin ve “Yarım kalan yanıtları dâhil et” kutusunu boş bırakın. “Yalnızca şu koşula uyan yanıtları göster” başlığının altında “Mantık ekle” düğmesine basın, onam sorusunu, “eşittir” koşulunu ve “Evet” ile başlayan seçeneği seçin, sonra “Kaydet” düğmesine basın. Filtreyi “Bireysel yanıtlar” bölümünde “Filtreyi uygula” düğmesiyle uygularsınız.
Yanıtları “Excel'e aktar” ya da “Tüm sonuçları CSV olarak dışa aktar” ile indirdiyseniz dosyada onam sütununda “Hayır, katılmak istemiyorum.” yazan satırları analizden önce silin. Dosyanın üzerinde değişiklik yapmadığınız bir kopyası, her yanıtta onam sorusuna verilen yanıtı da gösterir; kurulunuz isterse bu kopyayı onam kaydı olarak saklayın. Yöntem bölümünde kaç kişinin katılmayı kabul etmediğini de yazın.
Sık yapılan hatalar
- Bütün soruları zorunlu yapmak. Metin “İstediğiniz soruyu atlayabilirsiniz” derken her soru zorunluysa verdiğiniz söz tutulmaz. Yalnızca onam sorusunda “Yanıt zorunlu” kutusunu işaretleyin; “Ayarlar” sekmesindeki “Tüm soruları zorunlu yap” kutusunu boş bırakın.
- “Anonim” sözü vermek. Anonimlik vaat etmeyin. Yanıtların bir ada ya da e-posta adresine bağlanmamasını istiyorsanız genel bağlantıyı paylaşın, ad ve e-posta sormayın, e-posta davetlerinde “Yanıt takibini aç (…)” kutusunu boş bırakın (varsayılan olarak işaretli değildir) ve metinde “gizli tutulur” deyin.
- Bitiş sayfasında yalnızca tamamlayanlara teşekkür etmek. “Anketi tamamladığınız için teşekkür ederiz” cümlesini “Hayır” diyenler de görür. Metin C gibi iki duruma da uyan bir metin yazın.
- Anket türünü “Her ekranda bir soru” olarak bırakmak. Metin ile onam sorusu iki ayrı ekrana düşer ve “Yukarıdaki bilgileri okudum” cümlesi boşta kalır. Türü “Tema” sekmesinde değiştirin.
- Tıbbi bir onam formunu kopyalamak. İnternette bulunan onam formlarının bir kısmı ameliyat ya da tetkik içindir. İmza alanları ve tıbbi riskler 10 dakikalık bir ankete uymaz; bir anket metniyle başlayın.
- Onaydan önce yanıt toplamak. Kurumunuz etik kurul onayı istiyorsa bağlantıyı onay gelmeden paylaşmayın. Karar numarasını Metin A'ya onaydan sonra ekleyin.
Özetle
Bilgilendirilmiş onam formu, katılımcıya kimin ve ne için soru sorduğunu, anketin ne kadar süreceğini, katılımın gönüllü olduğunu ve yanıtların nasıl korunacağını anlatır, ardından kararını sorar. Online bir ankette kurulum şöyledir: anket türünü “Standart anket (sayfa başına birden çok soru)” olarak seçin, metni bir “Bilgi metni” bloğuna yapıştırın, altına tek zorunlu soru olarak onam sorusunu ekleyin, “Hayır” için “Anketi gönder” kuralını kurun ve iki duruma da uyan bir bitiş sayfası yazın. Analizden önce katılmayı kabul etmeyenleri filtreyle ayırın ve sayılarını raporlayın. Metinde anonimlik değil gizlilik vaat edin ve her cümlenin doğru olduğundan emin olun. Onam sayfasını bir tez anketinin diğer bölümleriyle birlikte görmek isterseniz tez anketi hazırlama rehberini okuyun; kurulunuzun kendi şablonu varsa onu esas alın.
Tez anketi rehberi: onam ve etik kurul
Rehber, bir tez soru formunun beş bölümünü ve onam sorusunun kurulumunu anlatır; bu yazıdaki metni kendi anketinizin ilk sayfasına yapıştırın.
Rehberi okuyun