Anket verileri SPSS'e nasıl girilir? Excel'den adım adım

Anket verileri SPSS'e nasıl girilir? Yanıtları online bir anketle topladıysanız hiçbir yanıtı elle yazmanız gerekmez. Ancak Sorveri.com'un SPSS'e doğrudan aktarımı yoktur: Sorveri.com'dan aldığınız Excel dosyasını (ya da CSV dosyasını) SPSS programında açarsınız. Anket verilerini SPSS'e girmek altı adımda yapılır: dosyayı alın; Excel'de hazırlayın; SPSS'e aktarın; metin yanıtları ölçeğin sırasına göre sayıya çevirin; etiketleri, ölçüm düzeyini ve eksik değerleri tanımlayın; son olarak dosyayı kaydedip kontrol edin.

Bu rehber, yanıtlarını online toplayan tez öğrencileri ve araştırmacılar için yazıldı. Kâğıt formlarla çalışıyorsanız yanıtları önce anket verilerini Excel'e girme yazısındaki düzenle bir tabloya geçirin; ondan sonrası aynıdır. SPSS menülerinin adlarını, programın İngilizce arayüzünde göründükleri gibi veriyoruz.

Kısaca

• Sorveri.com'un SPSS'e doğrudan aktarımı yoktur. “Bireysel yanıtlar” sekmesindeki “Excel'e aktar” düğmesiyle aldığınız dosyayı SPSS'te File > Import Data > Excel yoluyla açarsınız.
• SPSS'te bir değişken adı harfle başlar, boşluk içermez, en çok 64 bayttır, benzersizdir ve nokta ile bitmez. Uzun soru başlıklarını SPSS'in dönüştürmesine bırakın, adları sonra kısaltın.
• Likert tipi maddeleri Automatic Recode ile kodlamayın: bu komut metinleri alfabetik sıraya göre numaralar ve “Kararsızım” yanıtı “Katılıyorum” yanıtından küçük bir kod alır. Her metni Recode into Different Variables ile kendiniz 1–5'e eşleyin.
• Her koda bir değer etiketi verin (1 = Kesinlikle katılmıyorum …); etiketler .sav dosyasıyla birlikte kaydedilir. “Yanıt yok” için 99 gibi bir kod kullandıysanız onu eksik değer olarak tanımlayın.

1. Sorveri.com'dan Excel dosyasını alın

SPSS için her katılımcının bir satır olduğu dosyaya ihtiyacınız var. Bu dosyayı anketinizin sonuç ekranında, sol menüdeki “Bireysel yanıtlar” sekmesinde “Excel'e aktar” düğmesine tıklayarak alırsınız. Sorveri.com dosyayı hazırlar ve indirme bağlantısını hesabınızın e-posta adresine gönderir. Bağlantı 72 saat geçerlidir.

“Analiz” sekmesinde de “Excel'e aktar” adlı bir düğme vardır, ama o başka bir dosya verir: her soru için sayıların ve yüzdelerin özet tablosu. Bu dosyada katılımcı satırları olmadığı için SPSS'te işinize yaramaz.

“Bireysel yanıtlar” sekmesindeki “Tüm sonuçları CSV olarak dışa aktar” düğmesi ise aynı sütunları içeren bir CSV dosyasını beklemeden indirir. Bunu ikinci seçenek olarak görün; ilk tercihiniz Excel dosyası olsun. Filtre uygulamadıysanız iki dosyada da yalnızca tamamlanan yanıtlar bulunur.

İndirdiğiniz dosyaya dokunmayın ve bir kopyası üzerinde çalışın. Bir sütunu yanlışlıkla siler ya da bir kodu yanlış girerseniz özgün dosyaya dönmeniz yeter.

2. Dosyayı Excel'de hazırlayın

SPSS'e geçmeden önce Excel'de iki iş yapın: kullanmayacağınız sütunları silin ve uzun sütun başlıklarını ne yapacağınıza karar verin.

Sayfanın ilk dokuz sütunu yanıtla ilgili teknik bilgileri verir ve başlıkları İngilizcedir: “Status”, “Start date”, “Completion date”, “Completion time”, “Country name”, “City”, “Referrer”, “Collection method” ve “Collection device”. Analizde kullanmayacaklarınızı silin. “City” sütunu boştur; şehir kaydedilmez. “Completion time” da bir sayı değil, “5 minutes” gibi İngilizce sözcüklerle yazılmış bir süredir. Yanıt süresine ihtiyacınız varsa onu SPSS'e geçmeden önce Excel'de, başlangıç ve bitiş tarihlerinden dakika olarak hesaplayıp yeni bir sütuna yazın; nasıl yapılacağını Excel yazısında bulabilirsiniz.

Soru sütunlarının başlığı soru metniyle başlar. Bir matristeki her ifade ve bir “Çoklu seçim” sorusundaki her seçenek ayrı bir sütundur; başlığı “Soru / İfade” ya da “Soru / Seçenek” biçimindedir. Bu uzun başlıklar için iki yol var:

1. Başlıkları olduğu gibi bırakın (önerdiğimiz yol). SPSS, kurallarına uymayan her başlığı aktarırken geçerli bir değişken adına çevirir ve özgün başlığı değişken etiketi olarak saklar. Soru metinleri böylece tek harf yazmadan verinin yanında kalır. Adları sonra Variable View'da kısaltırsınız.
2. Başlıkları Excel'de kısaltın (S1, S4_1 gibi) ve soru metinlerini bir kod kitabında tutun. Bu yolda her soru metnini sonradan Variable View'daki Label sütununa kendiniz yazarsınız.

Kısa adı hangi yolla verirseniz verin, SPSS'in kurallarına uymalıdır. Değişken adı bir harfle başlar, boşluk içermez, en çok 64 bayttır, benzersizdir, nokta ile bitmez; ALL, AND, BY, EQ, GE, GT, LE, LT, NE, NOT, OR, TO, WITH sözcükleri ad olamaz. S4_1 gibi bir ad bu kuralların hepsine uyar ve 4. sorunun 1. ifadesi olduğunu da söyler.

Hangi sorunun hangi sütunu vereceğini anketi hazırlarken düşünmek bu adımı kısaltır. Analize uygun anket tasarımı yazısı, her soru türünü raporlayacağınız sayıyla eşleştiriyor.

3. Excel'den SPSS'e veri aktarma: File > Import Data > Excel

SPSS'te File menüsünden Import Data > Excel yolunu izleyin ya da dosyayı sürükleyip SPSS penceresine bırakın. Açılan pencerede:

• Dosyada birden çok sayfa varsa “Individual responses” adlı sayfayı seçin; Sorveri.com yanıtları bu sayfaya yazar.
• “Read variable names from first row of data” kutusu işaretli kalsın. İlk satırdaki başlıklar böylece değişken adı olur.
• OK düğmesine basın.

Bu adımlar IBM'in SPSS Statistics 30 sürümü belgelerine dayanır (Reading Excel files). Üniversitenizin bilgisayar laboratuvarında eski bir SPSS sürümü kuruluysa ve menü farklıysa sürümünüzün yardımında “Excel” konusuna bakın.

Aktarımın ardından ilk iş, sütunların türüne bakmaktır. SPSS her sütunun türünü, değerlerin ne kadarının tek bir biçime uyduğuna bakarak belirler. Çoğu hücresi sayı olan ama arasında metin de bulunan bir sütun bu yüzden iki türlü gelebilir. Örneğin “Sıralama” sorusunda katılımcının sıralamadığı bir maddenin hücresinde sayı yerine “[Not ranked]” yazar. Böyle bir sütun ya sayısal okunur ve metin hücreleri sistem eksik değeri (system-missing) olur ya da tamamı metin olarak okunur.

Bunu Variable View'da, yani değişkenlerin alt alta listelendiği görünümde, Type sütunundan kontrol edin. Sayı olması gereken bir sütun String görünüyorsa dosyayı Excel'de düzeltin (sütunu sayıya dönüştürün, “[Not ranked]” gibi metinleri silin) ve yeniden aktarın.

CSV dosyasıyla çalışacaksanız yol File > Import Data > CSV olur. İlk satırın değişken adlarını içerdiğini belirtin, ayırıcı olarak virgülü, metin niteleyicisi olarak çift tırnağı seçin. Ardından ç, ğ, ı, ö, ş, ü harflerini içeren birkaç değere ve etikete bakın. Harfler bozuk görünüyorsa CSV yerine Excel dosyasını aktarın.

4. Metin yanıtları sayıya çevirin: Likert tipi maddeler

Tek seçimli sorular ve “Matris: satır başına tek seçim” ile kurduğunuz ifadeler dosyaya yanıtın metniyle gelir: hücrede 4 değil, “Katılıyorum” yazar. SPSS bu sütunları metin (String) değişkeni olarak okur; bunlarla ortalama ya da güvenirlik hesaplanamaz. Önce her metni ölçekteki yerine karşılık gelen sayıya çevirmeniz gerekir. “Likert ölçeği SPSS'e nasıl girilir?” sorusunun yanıtı da budur: her madde için bir sütun, her yanıt metni için ölçekteki sırasını gösteren bir kod.

Automatic Recode neden ölçeğin sırasını bozar?

Transform menüsündeki Automatic Recode, metin değerlerini ardışık tam sayılara çevirir, ama bunu alfabetik sıraya göre yapar (IBM, Automatic Recode). Bir ölçek için sonuç yanlıştır. Alfabetik sırada “Kararsızım” yanıtı, “Katılıyorum” ve “Katılmıyorum” yanıtlarından önce gelir; iki “Kesinlikle …” yanıtı da en sona düşer. Böylece “Kararsızım” yanıtı “Katılıyorum” yanıtından daha küçük bir kod alır ve kodların sırası ölçeğin değil, alfabenin sırası olur. IBM de ölçüm düzeyi sayfasında metin değerlerinin alfabetik sırasının sıralı kategorileri yanlış dizebileceğini, sıralı veriler için sayısal kodların daha güvenilir olduğunu belirtir.

Alfabetik sıra ölçeğin sırası değildir

Boş bırakılmış bir yanıt da, eksik değer olarak tanımlanmadıkça, bu sıraya bir değer daha ekler.

Automatic Recode'u sırası olmayan kategorilerde (fakülte, bölüm gibi) rahatça kullanabilirsiniz. Bu durumda “Treat blank string values as user-missing” kutusunu işaretleyin; yoksa boş hücreler ayrı bir kategori olur.

Recode into Different Variables ile doğru kodlama

Doğru yol Transform > Recode into Different Variables komutudur. Her ifade için yeni, sayısal bir değişken oluşturun: metin sütununu seçin, yeni değişkene bir ad verin (S4_1 gibi) ve Change düğmesine basın, sonra Old and New Values penceresinde her eski metni yeni değeriyle eşleyip Add düğmesiyle listeye ekleyin. Eski değeri dosyada nasıl görünüyorsa öyle yazın: büyük harfiyle, Türkçe harfleriyle, boşluğuyla. Tek bir harf farkı, o yanıtın yeni değişkende eksik değer olarak kalmasına yol açar.

Eski değer ve yeni değer

Tablodaki metinler bir örnektir; siz kendi anketinizin seçenek metinlerini kullanın.

Her soru türü metin olarak gelmez. “Likert ölçeği” sorusu ile “NPS (0–10)” sorusunun puan sütunu dosyaya sayı olarak gelmelidir; aktarımdan sonra Variable View'da Type sütununun Numeric olduğunu kontrol edin. NPS sorusunun yanındaki grup sütununda ise “Promoter”, “Passive” ya da “Detractor” sözcükleri İngilizce olarak yazar.

Ters yönlü maddeleri bu kodlamadan sonra çevirirsiniz; ölçek puanını da ondan sonra hesaplarsınız. İkisi de ters yönlü maddeler ve ölçek puanı yazısında anlatılıyor. Ölçeğin güvenirliğine bakacaksanız Cronbach alfa katsayısı yazısı SPSS'teki adımları gösteriyor.

5. Etiketler, ölçüm düzeyi ve eksik değerler

Sayıya çevirdiğiniz değişkenleri Variable View'da tamamlayın. Bu görünümde her satır bir değişkendir. Sütunlar değişkenin adını (Name), türünü (Type), etiketini (Label), değer etiketlerini (Values), eksik değerlerini (Missing) ve ölçüm düzeyini (Measure) tutar.

Değişken etiketi. Başlıkları Excel'de kısalttıysanız Label sütununa her değişkenin soru metnini yazın; metni kod kitabınızdan kopyalayın. Başlıkları olduğu gibi aktardıysanız özgün metin değişkenlerinin etiketleri zaten yerindedir. Kodlamayla oluşturduğunuz yeni sayısal değişkenlere ise etiket kendiliğinden gelmez: soru metnini eski değişkenin Label hücresinden kopyalayıp yenisine yapıştırın.

Değer etiketleri. Her kodlu değişkene Values sütunundan değer etiketlerini verin: 1 = Kesinlikle katılmıyorum, 2 = Katılmıyorum … 5 = Kesinlikle katılıyorum. Bir değer etiketi en çok 120 bayt olabilir ve veri dosyasıyla birlikte kaydedilir. Danışmanınız .sav dosyasını istediğinde kodların ne anlama geldiği dosyanın içinde olur.

Ölçüm düzeyi. Measure sütununda sırası olmayan kategoriler (bölüm, çalışma biçimi) için Nominal, sıralı kategoriler (katılma, memnuniyet) için Ordinal, sayımlar ve ölçümler (yaş, çalışma yılı) için Scale seçilir. SPSS aktarılan her değişkene düzeyi kendisi atar; 1–5 kodlu maddeleri Ordinal olarak siz ayarlayın. Likert tipi maddelerin toplamını Scale olarak ele almak yöntemsel bir tercihtir. Hangisini seçtiğinizi yöntem bölümünde yazın.

Eksik değerler. Excel'de “yanıt yok” için 99 gibi bir kod kullandıysanız onu Missing sütununda ayrık değer (discrete value) olarak tanımlayın. Sayısal bir değişkende en çok üç ayrık değer ya da bir aralıkla birlikte bir ayrık değer tanımlayabilirsiniz. Kullanıcı tanımlı eksik değerler (user-missing) hesapların çoğunun dışında kalır. Sayısal bir değişkendeki boş hücre zaten eksik değerdir; onun için bir şey yapmanız gerekmez.

Bir sütun, Excel'den Variable View'a

Birden fazla seçeneğin işaretlendiği sorular: 0/1 sütunları

Birden fazla seçeneğin işaretlenebildiği soruları SPSS'e girmek için ek bir kodlama gerekmez. “Çoklu seçim” sorusu dosyaya her seçenek için ayrı bir sütun olarak gelir: seçilen seçenekte 1, seçilmeyende 0 yazar. “Matris: satır başına çoklu seçim” sorusunda da her satır ve sütun eşleşmesi aynı biçimde 1 ya da 0 taşır. Bu sütunları sayısal bırakın ve değer etiketlerini verin: 1 = Seçildi, 0 = Seçilmedi.

0/1 sütunlarında boş hücre, kişinin soruyu yanıtlamadığını gösterir; SPSS bunu eksik değer sayar. “Diğer” seçeneğine yazılan metinler ise ayrı bir metin sütununa gelir. Bu metin sütunlarını analiz dışında tutun. Orada gördüğünüz “[Empty]” bir yanıt değildir; kişinin o kutuya bir şey yazmadığını gösterir.

6. Kaydedin ve kontrol edin

Dosyayı SPSS'in kendi biçiminde, .sav uzantısıyla kaydedin. Değer etiketleri ve eksik değer tanımları bu dosyayla birlikte saklanır. Sorveri.com'dan indirdiğiniz özgün dosyayı da yanında tutun.

Herhangi bir teste geçmeden önce üç kontrol yapın:

1. Satır sayısı. Data View'daki satır (vaka) sayısı, anketinizin “Özet” sekmesindeki “Tamamlanan yanıtlar” sayısına eşit olmalıdır. Bu karşılaştırma, dosyayı filtre uygulamadan aldıysanız geçerlidir.
2. Kod kitabı dışı kodlar. Her değişkenin frekans tablosuna bakın. 1–5 arası kodlanmış bir maddede 6 ya da 44 gibi bir değer görüyorsanız bir giriş ya da kodlama hatası vardır.
3. Eski ve yeni değişken. Kodladığınız her madde için eski (metin) ve yeni (sayı) değişkenin frekans tablolarını yan yana koyun: her yanıt metninin sayısı, karşılığı olan kodun sayısına eşit olmalıdır. Eksik değer sayısı, soruyu boş bırakanların sayısından fazlaysa bir metni yanlış yazmışsınızdır.

Son olarak yaptığınız her işi not edin: sildiğiniz sütunlar, kodlamalar, eksik değer kodları. Bu not, tezinizin yöntem bölümüne ya da ekine doğrudan girer ve danışmanınızın “bu sayılar nereden geldi?” sorusunu baştan yanıtlar.

Kâğıt anketler için

Kâğıt formlarla topladığınız yanıtları doğrudan SPSS'e yazmak zorunda değilsiniz. Onları önce Excel'e girin: Excel yazısındaki düzen, her katılımcıya bir satır ayırır ve her yanıta baştan bir sayı kodu verir. Bu sayfayı “3. Excel'den SPSS'e veri aktarma: File > Import Data > Excel” başlığındaki gibi aktarın. Kodlar baştan sayı olduğu için metinleri sayıya çevirme adımı düşer; geriye etiketler, ölçüm düzeyi ve eksik değerler kalır.

Özetle

SPSS'e anket verileri girmek, bir dosyayı açmaktan çok onu doğru kodlamaktır. Sorveri.com'un SPSS'e doğrudan aktarımı yoktur: “Bireysel yanıtlar” sekmesinden Excel dosyasını alın, kullanmayacağınız sütunları silin ve SPSS'te File > Import Data > Excel ile açın. Uzun başlıkları SPSS'e bırakın, adları sonra kısaltın. Likert tipi maddeleri Recode into Different Variables ile ölçeğin sırasına göre 1–5'e çevirin; Automatic Recode'u yalnızca sırası olmayan kategorilerde kullanın. Değer etiketlerini, ölçüm düzeyini ve eksik değerleri tanımlayın, .sav olarak kaydedin ve satır sayısını “Tamamlanan yanıtlar” ile karşılaştırın.

Hangi testin hangi soruya uyduğunu anket analizi nasıl yapılır yazısında bulabilirsiniz. Veriyi henüz toplamadıysanız bir anket nasıl hazırlanır sayfası Sorveri.com'daki adımları gösteriyor. Ardından tez anketinizi online hazırlayın: rehber, ölçek maddelerini her ifade ayrı bir sütun olacak biçimde kurmayı anlatıyor.

Bunları da okuyun

• Anket için etik kurul izni: ne zaman gerekir, nasıl alınır
• Anket ve ölçek farkı: tezinizde hangisi gerekir?
• Anket verileri Excel'e nasıl girilir? Kâğıt formlar ve online yanıtlar