Çoktan seçmeli anket soruları: seçenekler nasıl yazılır

Çoktan seçmeli anket soruları, katılımcıya sabit bir seçenek listesi sunar ve bu listeden birini ya da birkaçını seçmesini ister. Böyle bir soru iki koşulda işe yarar: her katılımcı kendine uyan bir seçenek bulur (tek yanıt isteniyorsa yalnızca bir tane) ve listenin kendisi yanıtları bir yöne itmez. Bu rehber, ne soracağını bilen ama listeyi nasıl hazırlayacağından emin olmayanlar içindir: müşterisine soru soran bir KOBİ sahibi, çalışan anketi hazırlayan bir İK uzmanı, tez anketi yazan bir öğrenci. Konular sırasıyla: boşluk bırakmayan ve çakışmayan seçenekler; “Diğer”, “Hiçbiri” ve “Bilmiyorum” gibi seçenekler; tek yanıt ya da birden çok yanıt; seçeneklerin sırası ve sayısı; göndermeden önce kısa bir deneme.

Kısaca

• Her katılımcı kendine uyan bir seçenek bulmalı ve iki seçenek aynı anlama gelmemeli: listede ne boşluk ne çakışma olmalı.
• “Diğer (lütfen belirtin)” gözden kaçanı yakalar ama eksik bir listeyi onarmaz: listeyi bildiklerinize ya da bir ön uygulamaya dayanarak hazırlayın.
• “Bilmiyorum”, “Benim için geçerli değil” ya da “Yanıt vermek istemiyorum” seçeneğini yalnızca bazı kişilerin yanıt veremeyeceği ya da vermek istemeyeceği sorulara ekleyin.
• Tek yanıt mı, birden çok yanıt mı istediğinizi soruda yazın; en az ve en fazla seçenek sayısını da ayarlayın.
• İnsanlar ilk okudukları seçenekleri seçmeye eğilimlidir: doğal ya da tarafsız bir sıra kullanın. “Uygun olanların tümü” listesinin sırasını karıştırmak için onu Evet/Hayır satırlarına çevirin ve satırları rastgele sıralayın.

Çoktan seçmeli sorunun biçimleri: hangisi ne zaman

Çoktan seçmeli soru, yanıtı bir listeden seçilen her kapalı uçlu sorudur. Biçimleri, kaç yanıt verilebildiğine ve listenin nasıl göründüğüne göre ayrılır. Sorveri.com'da ücretsiz online anket oluştururken bu biçimleri “Soru türünü seçin” penceresinin sekmelerinde bulursunuz:

Açılır liste, seçeneklerini katılımcı açana kadar gizler. Couper ve arkadaşlarının 2004'te yaptığı bir web anketi deneyinde ekranda görünen seçenekler daha sık seçildi. Bu yüzden açılır listeyi insanların zaten bildiği uzun listelere (il, ilçe) ayırın, kısa listeleri tam gösterin. Tarih sormak için “Giriş alanları” sekmesindeki “Tarih” sorusunu kullanın. Derecelendirme ölçeklerinin kendi kuralları var: analize uygun anket tasarımı rehberindeki “Derecelendirme ölçeği mi, Likert tipi ölçek mi?” başlığına bakın.

Her yanıtı bir kez kapsayan seçenekler yazın

Seçenekler hem birbirini dışlamalı (hiçbir yanıt iki seçeneğe birden uymamalı) hem de bütün olası yanıtları kapsamalıdır (herkes kendine uyan birini bulmalı). Pew Research Center da Amerikan Kamuoyu Araştırmaları Derneği (AAPOR) da ikisini birlikte ister. Aksi hâlde uygun seçenek bulamayan katılımcı ya soruyu atlar ya da en yakın yanlış seçeneği işaretler; hangisini yaptığını bilemezsiniz.

Şu çoktan seçmeli anket örneği iki hatayı da gösterir. Bir kafe, müşterilerine “Bizi ilk nereden duydunuz?” diye soruyor ve üç seçenek sunuyor: “Arkadaş veya aile”, “Sosyal medya”, “Önünden geçerken gördüm”. Kafeyi arama motorunda bulan kişinin doğru yanıtı yok. Listeye “Arama motoru”, “Harita veya yorum sitesi” ve “Diğer (lütfen belirtin)” ekleyin. Çakışma ise bunun tersidir: aynı listede hem “Sosyal medya” hem “Instagram” varsa Instagram kullanan biri için iki doğru yanıt olur.

Listeyi bildiklerinize, geçen yılki ankete ya da soruyu açık uçlu soran küçük bir ön uygulamaya dayanarak hazırlayın: en sık gelen yanıtlar seçenekleriniz olur. Olası yanıtları önceden sıralayamıyorsanız soruyu açık uçlu sorun. Seçenekler kısa olsun, aynı biçimde ve aynı ayrıntı düzeyinde yazılsın, her biri sorulan soruyu yanıtlasın. Sorunun kendi ifadesi için anket sorusu nasıl yazılır rehberine bakın.

Sayı ve sıklık aralıkları: her değere tek bir aralık

Her sayı ya da sıklık tam olarak bir aralığa düşmelidir. Bir spor salonu “Son 30 günde salona kaç kez geldiniz?” diye soruyorsa “0”, “1–2”, “3–5”, “6–10” ve “10'dan fazla” seçeneklerini sunmalı; “1–2”, “2–5”, “5–10” değil. İkinci listede 2 ve 5 iki aralığa birden uyar, sıfır ise hiçbirine. Üst sınırı olmayan bir son aralık olağandır. Birimi ve dönemi soruya yazın ki “3–5” herkes için aynı şeyi anlatsın.

Aralıklar neyin olağan olduğunu da ima eder; insanlar kendilerini onlara göre konumlandırır. Schwarz ve arkadaşlarının 1985 tarihli çalışmasında düşük değerlerde toplanan bir ölçek, yüksek değerlere uzanan bir ölçeğe göre daha az televizyon izleme süresi bildirilmesine yol açtı. Bu yüzden aralıkları yanıtların gerçek dağılımına göre (geçen anket, bir ön uygulama) belirleyin ya da doğrudan sayıyı sorun. Yaş aralıkları ve aylara göre dönemler, analize uygun anket tasarımı rehberindeki “Çakışmayan ve boşluk bırakmayan seçenekler” başlığında anlatılıyor.

“Diğer”, “Hiçbiri”, “Bilmiyorum”: bu seçenekler ne zaman eklenir

Bu seçenekleri yalnızca bazı katılımcıların listenizi kullanamayacağı sorulara ekleyin.

“Diğer (lütfen belirtin)”. Listenin eksik kalmış olabileceği yerde ekleyin. Ancak bu seçenek eksik bir listeyi onarmaz: insanlar çoğunlukla gördükleri seçeneklerden birini seçer ve “Diğer” seçeneğini az kişi kullanır.

Sorveri.com'da sorunun ayarlarındaki “‘Diğer’ seçeneğini göster” alanında “Tek satırlık alan olarak” ya da “Çok satırlı alan olarak” değerini seçin. Seçenek, adını değiştirmezseniz “Diğer (lütfen belirtin)” etiketiyle görünür, her zaman sizin seçeneklerinizden sonra gelir ve seçildiğinde metin kutusu açılır. “Analiz” sekmesindeki “Diğer yanıtlar” satırı yazılan yanıtları sayar ve listeler. Mevcut bir seçeneğe uyanları o seçeneğin altında sayın, sık tekrar edenleri bir dahaki ankette listeye ekleyin.

“Hiçbiri”. Bu seçenek diğerlerinin hepsini dışlamalıdır, ama Sorveri.com'da bir seçeneği diğerlerini dışlayacak biçimde ayarlamanın yolu yoktur: katılımcı “Hiçbiri” seçeneğini başka seçeneklerle birlikte işaretleyebilir. Bu tür yanıtları “Bireysel yanıtlar” bölümünde arayın ya da önce “Bunlardan herhangi birini kullandınız mı?” diye bir evet/hayır sorusu sorun ve bu soruya bir kural ekleyin: “Evet” seçilirse “Soruyu göster” eylemiyle liste görünsün.

“Bilmiyorum”, “Benim için geçerli değil”, “Yanıt vermek istemiyorum”. İlk ikisini bazı kişilerin yanıt veremeyeceği olgusal sorulara, üçüncüsünü hassas sorulara ekleyin. Yanıtı yalnızca herkesin verebileceği sorularda zorunlu tutun ve “Ayarlar” sekmesindeki “Tüm soruları zorunlu yap” seçeneğini kapalı bırakın. Nedenini analize uygun anket tasarımı rehberindeki “Zorunlu yanıtlar ve ‘bilmiyorum’: tabanı koruyun” başlığı anlatıyor.

Bu seçenekleri listenin en sonuna yazın. Sorveri.com'da “Diğer” her zaman onların da ardından gelir.

Tek yanıt mı, birden çok yanıt mı: belirtin ve sınırı koyun

Seçenekler birbirini dışlıyorsa ya da yalnızca ana nedeni öğrenmek istiyorsanız tek yanıt isteyin (“Bugünkü ziyaretinizin ana nedeni neydi?”). Aynı anda birden çok seçenek doğru olabiliyorsa birden çok yanıta izin verin. Hangisi olduğunu soruda yazın: “Yalnızca birini seçin”, “Uygun olanların tümünü işaretleyin” ya da “En fazla üç seçenek işaretleyin”. Sorveri.com bu uyarıyı kendisi eklemez.

“Çoklu seçim” sorusunda “Seçilmesi gereken en az seçenek sayısı” ve “Seçilebilecek en fazla seçenek sayısı” alanları bir sınır koyar. Sınırın dışında kalan katılımcı ilerlemek istediğinde bir hata mesajı görür. Üst sınır, “hangileri geçerli” sorusunu “hangileri en önemli” sorusuna çevirir; birden büyük bir alt sınır ise insanları seçmeyecekleri seçenekleri işaretlemeye zorlar. Listede “Diğer” görünüyorsa o soruda “Yanıt zorunlu” ayarını kapalı bırakın ve alt sınır koymayın. Tek yanıtı “Diğer” olan kişi de böylece ilerleyebilir.

Her öğenin önemli olduğu kısa bir listede “uygun olanların tümü” yerine her öğe için evet ya da hayır sorun. İnsanlar o zaman her öğeyi ayrı ayrı düşünür ve Pew, bu biçimde her öğeye “evet” diyenlerin daha çok olduğunu buldu. Ayrıntısı için “uygun olanların tümü” yanıtlarının nasıl sayıldığına bakın.

Seçenekleri yanıtları yönlendirmeyen bir sırayla verin

Ekranda insanlar ilk okudukları seçenekleri seçmeye eğilimlidir; doğal sırası olmayan uzun listelerde bu daha belirgindir. Galesic ve arkadaşlarının 2008'de bir web anketinde yaptığı göz izleme çalışmasında katılımcılar listenin ilk birkaç seçeneğine daha uzun baktı. Bu bir kural değil, bir eğilimdir; ama listeyi özenle sıralamak için yeter:

• Doğal bir sırası olan seçenekler (sıklıklar, aralıklar, katılıyorum–katılmıyorum ölçekleri) bu sırayı korur ve anket boyunca hep aynı yöne ilerler.
• Diğer listelere tarafsız bir sıra verin, örneğin ülkeler için alfabetik sıra. Kendi gözde seçeneğinizi başa koymayın. Pew bu tür listelerin birçoğunu rastgele sırayla gösterir; bu, ilk sıranın avantajını ortadan kaldırmaz, seçeneklere yayar.
• “Diğer”, “Hiçbiri” ve “Bilmiyorum” en sonda kalır.

Sorveri.com seçenekleri yazdığınız sırayla gösterir ve bir seçim sorusunun seçeneklerini karıştırmaz. “Soruları rastgele sırala” ayarı her sayfadaki soruların yerini değiştirir, seçeneklerin değil. Bu yüzden tek yanıtlı bir soruya tarafsız bir sıra verin ve ilk ve son seçenekler arasındaki küçük farkları dikkatle yorumlayın.

“Uygun olanların tümü” listesinin sırası yine de değiştirilebilir. Onu “Evet” ve “Hayır” sütunlu bir “Matris: satır başına tek seçim” olarak sorun ve “Sıra” alanında “Satırları rastgele sırala” değerini seçin. Sıralı bir ölçeğin sütunlarını ise hiçbir zaman karıştırmayın. Bu yol tek yanıtlı bir soruya uymaz; Evet/Hayır satırlarına çevrilince o soru başka bir şey ölçer. Zaman içinde izlediğiniz bir soruyu da bu biçime geçirmeyin; oranlar yükselir ve önceki dönemle karşılaştırma bozulur.

Kaç seçenek sunulmalı

Yanıtları kapsamaya yetecek kadar seçenek sunun, daha fazlasını değil. Yaşanılan il gibi iyi bilinen bilgilerde, tanıdık bir sırayla ya da açılır listede verilen uzun bir liste sıkıntı yaratmaz. Sırasız uzun bir listenin sonundaki seçenekler daha az dikkat çeker. Nadir seçenekleri “Diğer” altında birleştirin, listenin önüne bir evet/hayır sorusu koyarak onu ikiye bölün ya da her öğe için ayrı bir evet/hayır sorusu kullanın.

Soruyu göndermeden önce deneyin

Soruyu katılımcılarınıza benzeyen birkaç kişiyle deneyin ve üç işarete bakın: Biri listede olmayan bir seçenek aradı mı? Bir kişiye iki seçenek birden uydu mu? “Diğer” kutusuna yazılanlar mevcut bir seçeneğe mi ait?

Sorveri.com'da “Önizleme”, seçenekleri katılımcıların göreceği gibi gösterir; ama hiçbir şey kaydetmez ve “Yanıt zorunlu” ayarını denetlemez. Bu denetimi ve sayıları görmek için anketi etkinleştirin, bağlantısı üzerinden birkaç kez yanıtlayın ve “Analiz” sekmesini açın. Varsayılan olarak bir cihazdan tek yanıt alınır; ikinci denemeyi başka bir tarayıcıdan ya da gizli pencereden yapın. Ardından test yanıtlarını “Bireysel yanıtlar” bölümünde silin. Silinene kadar bu yanıtlar Ücretsiz plandaki anket başına 500 yanıt sınırına sayılır; silme işlemi de geri alınamaz. Anketin bütün adımları için anket nasıl oluşturulur rehberine bakın.

Özetle

İyi bir çoktan seçmeli soru her katılımcıya uyan bir seçenek sunar ve aralıkları hiçbir değeri dışarıda bırakmaz. “Diğer”, “Hiçbiri” ya da “Bilmiyorum” gibi seçenekler yalnızca soruya uyduğu yerde bulunur. Seçeneklerin sırası da katılımcının yerine seçim yapmaz. Listeyi göndermeden önce birkaç kişiyle deneyin.

Başlamak için web sitesi geri bildirim anketi şablonlarını açın ve her seçenek listesini bu yazıdaki kurallara göre okuyun.

Bunları da okuyun

• Açık uçlu soru mu, kapalı uçlu soru mu? Anketlerde artıları ve eksileri
• Analize uygun anket tasarımı: soru türü, grafik ve sayı
• Anket giriş metni nasıl yazılır: örnek ve talimatlar